Trabzon ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Trapezustan Pontusun Başkentine

Trabzon Adı Nereden Geliyor?

Trabzon, adının kökeni oldukça net biçimde belgelenmiş şehirlerden biridir.

Kentin antik adı Trapezus (Trapezous)tur. Bu ad, Yunancada masa anlamına gelen trapeza sözcüğünden gelir. Kentin kurulduğu düz üstlü, masa biçimli tepe bu adı doğurmuştur. Trapezus adı Türkçe telaffuzda önce Tarabazan, sonra Trabzon biçimini almıştır.

Trapezus, MÖ 8. yüzyılda Sinoplu kolonistler tarafından kurulmuştur. Kent, Yunan tarihçi Ksenophonun Anabasis adlı eserinde özel bir yere sahiptir: On Binlerin Dönüşü sırasında Pers topraklarından geri çekilen Yunan askerleri, aylarca süren yürüyüşün ardından Trapezus yakınlarındaki tepeden denizi görmüş ve thalatta, thalatta, yani deniz, deniz diye haykırmışlardır. Bu sahne, dünya edebiyatının en tanınmış anlarından biridir.

Trabzon, 1204 yılında kurulan Trabzon Rum İmparatorluğunun başkenti olmuştur. Komnenos hanedanının yönettiği bu devlet, 1461 yılında Fatih Sultan Mehmed tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır; böylece Trabzon, Bizans mirasının son siyasi yapısı olarak tarihe geçmiştir.

Kent, Osmanlı döneminde önemli bir liman ve ticaret merkeziydi. Kanuni Sultan Süleyman, Trabzon'da doğmuştur.

Trabzon, Sümela Manastırı, Ayasofya Camii ve Uzungöl gibi alanlarıyla Türkiye'nin en tanınmış turizm merkezlerinden biridir.

Trabzon Merkez İlçesi

Ortahisar

Adı Türkçedir ve kentin surla çevrili orta bölümünü tarif eder. Trabzon Kalesi, aşağı hisar, orta hisar ve yukarı hisar olarak üç bölümden oluşuyordu; ilçe adını bu yapıdan alır.

İlçe, 2012 yılındaki büyükşehir düzenlemesiyle kurulmuş ve kentin tarihî çekirdeğini kapsar. Sınırları içinde Trabzon Ayasofyası, Atatürk Köşkü ve Boztepe bulunur. Ayasofya, Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde inşa edilmiş ve freskleriyle Bizans sanatının önemli örneklerinden biri sayılır.

Trabzon İlçelerinin İsim Kökenleri

Akçaabat

Adı iki bölümden oluşur. "Akça" Türkçedir ve beyazımsı anlamına gelir; "abat" ise Farsça kökenlidir ve mamur, şen yer anlamı taşır.

Kentin antik adı Platanadır; Yunancada bu ad çınar ağacı anlamındaki sözcükten gelir. Akçaabat, kendi adını taşıyan köftesiyle ünlüdür; Akçaabat köftesi coğrafi işaretlidir. İlçe ayrıca horon ve kemençe geleneğiyle tanınır.

Araklı

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Karadeniz kıyısında yer alır ve Karadere vadisindeki konumuyla bilinir.

Arsin

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Trabzon merkezin doğusundaki kıyı şeridinde yer alır ve fındık üretimiyle geçinir.

Beşikdüzü

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. İlçe, Karadeniz kıyısında yer alır ve 1987 yılında kurulmuştur. Yörede Beşikdüzü Köy Enstitüsü, Cumhuriyetin eğitim tarihinde anılır.

Çarşıbaşı

Adı Türkçedir ve çarşının başındaki yerleşimi tarif eder. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Çaykara

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: çay ve kara. Ad, akarsuyun koyu görünümünü tarif eder.

Çaykara, Türkiye'nin en tanınmış doğa alanlarından birine ev sahipliği yapar: Uzungöl. Heyelan sonucu oluşan bu göl, çevresindeki ladin ormanları ve ahşap evleriyle Karadeniz turizminin simgesi hâline gelmiştir. Yörede ayrıca yaylacılık geleneği güçlüdür.

Dernekpazarı

Adı Türkçedir ve dernek ile pazar sözcüklerinin birleşimidir; Anadolu ağızlarında dernek toplantı, şenlik anlamına da gelir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Düzköy

Adı Türkçedir ve düz arazi üzerindeki köyü tarif eder. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur ve yaylalarıyla bilinir.

Hayrat

Adı Arapça kökenlidir ve hayır işleri, vakıf eserleri anlamı taşır. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Trabzon'un doğusundaki dağlık kesimde yer alır.

Köprübaşı

Adı Türkçedir ve köprünün başındaki yerleşimi tarif eder. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Maçka

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda Matzouka biçiminde geçer.

Maçka, Trabzon'un en tanınmış ilçelerinden biridir çünkü Sümela Manastırı bu sınırlar içindedir. Sarp bir kaya duvarına inşa edilmiş bu manastır, MS 4. yüzyıla dayandırılır ve Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde en görkemli hâlini almıştır. Kayaya oyulmuş şapeldeki freskler, Bizans resim sanatının önemli örnekleridir.

İlçe ayrıca Altındere Vadisi Millî Parkı ve yaylalarıyla bilinir.

Of

Türkiye'nin en kısa ilçe adlarından biridir. Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır; bölgedeki yerleşim Ophis adıyla anılmıştır. Yunancada bu sözcük yılan anlamına gelir ve yöreden geçen kıvrımlı derenin biçimini tarif ettiği düşünülür.

Of, Karadeniz kıyısında yer alır ve çay ile fındık üretimiyle geçinir. İlçe, medrese geleneği ve yetiştirdiği din âlimleriyle de tanınır.

Ortahisar

Yukarıda merkez ilçe bölümünde ele alınmıştır.

Sürmene

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Sourmaina biçiminde geçer.

Sürmene, Türkiye'de bir zanaatla özdeşleşmiştir: Sürmene bıçağı, elde dövülerek üretilen ve keskinliğiyle bilinen geleneksel bir üründür; coğrafi işaretlidir. İlçe ayrıca ahşap tekne yapımıyla da tanınır.

Yörede Kastel adlı konak yapıları bulunur; Sürmene Memişağa Konağı, Karadeniz sivil mimarisinin en görkemli örneklerindendir.

Şalpazarı

Adı Türkçedir ve şal ile pazar sözcüklerinin birleşimidir; yörede dokunan şal kumaşının satıldığı pazardan geldiği kabul edilir.

Şalpazarı, Türkmen kültürünün Karadeniz'deki en belirgin izlerini taşıyan yerleşimlerden biridir; yörede Çepni Türkmenlerinin yoğun yerleşimi bulunur. Çepniler, Oğuz boylarından biridir ve Karadeniz'in Türkleşmesinde belirleyici rol oynamıştır.

Tonya

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Trabzon'un batısındaki dağlık kesimde yer alır.

Tonya, tereyağı ve peyniriyle tanınır; yöredeki yaylacılık geleneği bu üretimin temelini oluşturur. İlçe ayrıca Sera Gölü ve yaylalarıyla bilinir.

Vakfıkebir

Adı Arapça kökenlidir ve iki sözcüğün birleşimidir: vakıf ve kebir, yani büyük vakıf. Ad, Osmanlı döneminde yörede bulunan büyük bir vakıf arazisine gönderme yapar.

Vakfıkebir, kendi adını taşıyan ekmeğiyle ünlüdür; Vakfıkebir ekmeği, büyük boyu ve uzun süre bayatlamamasıyla bilinir ve coğrafi işaretlidir. İlçe ayrıca tereyağıyla tanınır.

Yomra

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Trabzon merkezin doğusundaki kıyı şeridinde yer alır ve havalimanına yakınlığıyla bilinir.

Yomra, kendi adını taşıyan elma çeşidiyle tanınır.

Trabzon Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Antik ve koloni katmanı: Trabzon (Trapezus), Akçaabat (Platana) ve Of (Ophis) adları, MÖ 1. binyıla uzanan Karadeniz koloni geleneğini taşır.
• Bizans ve Komnenos katmanı: Maçka (Matzouka), Sürmene (Sourmaina) ve Ortahisar adları ile Sümela ve Ayasofya, Trabzon Rum İmparatorluğu dönemini yansıtır.
• Oğuz boyu katmanı: Şalpazarı yöresindeki Çepni yerleşimi, Karadeniz'in Türkleşme sürecinin doğrudan izidir.
• Osmanlı katmanı: Vakfıkebir ve Hayrat adları, vakıf düzeninin yer adlarına yansımasını gösterir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Çaykara, Düzköy, Köprübaşı, Çarşıbaşı ve Beşikdüzü adları, suyu, araziyi ve yapıyı doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Trabzon adı ne anlama geliyor?

Kentin antik adı Trapezustur ve Yunancada masa anlamına gelen trapeza sözcüğünden gelir. Kentin kurulduğu düz üstlü, masa biçimli tepe bu adı doğurmuştur.

Thalatta thalatta sözü nerede söylendi?

Ksenophonun Anabasis adlı eserine göre, Pers topraklarından geri çekilen Yunan askerleri Trapezus yakınlarındaki tepeden denizi görmüş ve deniz, deniz diye haykırmışlardır.

Sümela Manastırı hangi ilçede?

Sümela Manastırı, Maçka ilçesi sınırlarındadır. Sarp bir kaya duvarına inşa edilen manastır, Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde en görkemli hâlini almıştır.

Trabzon Rum İmparatorluğu ne zaman sona erdi?

1204 yılında kurulan devlet, 1461 yılında Fatih Sultan Mehmed tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. Böylece Bizans mirasının son siyasi yapısı sona ermiştir.

Trabzon kaç ilçeden oluşuyor?

Trabzon ilinde 18 ilçe vardır: Akçaabat, Araklı, Arsin, Beşikdüzü, Çarşıbaşı, Çaykara, Dernekpazarı, Düzköy, Hayrat, Köprübaşı, Maçka, Of, Ortahisar, Sürmene, Şalpazarı, Tonya, Vakfıkebir ve Yomra.