Tokat ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Komanadan Yeşilırmak Vadisine

Tokat Adı Nereden Geliyor?

Tokat adının kökeni için birkaç açıklama öne sürülmüştür ve konu tartışmalıdır.

En yaygın görüş, adı kale ve tahkimat anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirir. Kentin sarp bir kayalık üzerindeki kalesi, bu açıklamayı destekler.

İkinci bir görüş, adı Türkçedeki tok sözcüğüyle bağlantılı görür ve bereketli, verimli yer anlamını verir; Tokat ovasının verimliliği bu görüşü besler.

Bölgenin antik geçmişi çok daha eskidir. Tokat çevresinde, Pontus bölgesinin en önemli kült merkezi olan Komana Pontika bulunuyordu. Bu kent, ana tanrıça Ma kültünün merkeziydi ve binlerce tapınak görevlisi barındırıyordu. Antik kaynaklar, Komana'nın Kapadokya'daki Komana ile birlikte Anadolu'nun en zengin tapınak kentlerinden biri olduğunu kaydeder.

Tokat, Anadolu Selçuklu döneminde önemli bir kültür merkezi olmuştur. Kentteki Gök Medrese, çini süslemeleriyle Selçuklu sanatının dikkat çekici eserlerindendir.

Kent, geleneksel zanaatlarıyla tanınır: Tokat yazması, ahşap kalıplarla elle basılan baskı tekniğiyle üretilen kumaştır ve coğrafi işaretlidir. Yörede ayrıca bakırcılık ve el dokumacılığı sürdürülür. Tokat kebabı ve Zile pekmezi de yörenin tanınmış ürünlerindendir.

Tokat İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Yeşilırmak vadisindeki ovada kurulmuştur. Şehre hâkim kayalıktaki Tokat Kalesi, Pontus döneminden başlayarak birçok kez onarılmıştır. Kentte Gök Medrese, Ali Paşa Camii ve tarihî Osmanlı konakları bulunur.

Merkez ilçe sınırlarında, antik Komana Pontika kalıntıları yer alır. Burada yapılan kazılar, kültün ve kentin yapısına ışık tutmaktadır. Şehir ayrıca Ballıca Mağarası ile tanınır; sarkıt ve dikitleriyle Türkiye'nin en görkemli mağaralarından biridir.

Almus

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Yeşilırmak vadisinin yukarı kesiminde yer alır ve Almus Barajı ile tanınır. Yörede ormancılık ve tarım yaygındır.

Artova

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Art" arka, öte anlamına gelir; ad, dağların ardındaki ova anlamını taşır. İlçenin eski adı Çamlıbel ile ilişkili biçimlerde kaydedilmiştir.

Artova, Tokat'ın güneybatısındaki plato kesiminde yer alır. Yörede geleneksel at yetiştiriciliği sürdürülür.

Başçiftlik

Adı Türkçedir ve baş ile çiftlik sözcüklerinin birleşimidir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Tokat'ın en küçük nüfuslu yerleşimlerinden biridir. Yörede yaylacılık geleneği sürdürülür.

Erbaa

Adı Arapça kökenlidir ve dört anlamına gelen erbaa sözcüğünden gelir. Ad, yörede birleşen dört köyden geldiği biçiminde açıklanır. İlçenin eski adı Erek olarak da kaydedilmiştir.

Erbaa, Kelkit vadisindeki verimli ovada yer alır ve Tokat'ın en kalabalık ilçelerinden biridir. Yörede tütün, sebze ve meyve üretimi yaygındır.

Niksar

Tokat'ın en zengin isim geçmişine sahip ilçesidir. Kentin antik adı Neocaesareadır; bu ad, yeni Kayseri, yani yeni imparator kenti anlamına gelir ve Roma döneminde verilmiştir. Neocaesarea adı Türkçe telaffuzda Niksar biçimini almıştır.

Kent, erken Hristiyanlık tarihinde de anılır: MS 3. yüzyılda burada piskoposluk yapan Aziz Gregorios Thaumaturgos, bölgenin Hristiyanlaşmasında etkili olmuştur.

Niksar, Türk tarihinde de merkezi bir yere sahiptir: Danişmendli Beyliğinin başkentiydi. Bu beylik, Anadolu'nun Türkleşme sürecinde belirleyici rol oynamış ve Danişmendname adlı destanın konusu olmuştur. İlçede Danişmendli dönemine ait Yağıbasan Medresesi bulunur; bu yapı, Anadolu'daki en eski medreselerden biri kabul edilir.

Niksar ayrıca cevizi ve tarihî kalesiyle tanınır.

Pazar

Adı Türkçedir ve yörede kurulan pazar yerinden gelir. İlçe, Tokat merkezin batısında yer alır. Yörede Selçuklu dönemine ait Hatun Hanı bulunur.

Reşadiye

Adı Osmanlı dönemine aittir ve padişah Sultan Reşada, yani V. Mehmed'e izafeten verilmiştir. İlçenin eski adı Bereketli olarak kaydedilmiştir. Anadolu'da Aziziye, Hamidiye ve Mahmudiye gibi adlarla aynı dönemin ürünüdür.

Reşadiye, Kelkit vadisinde yer alır ve maden suyu ile tanınır; yöredeki kaynaklar Türkiye'nin bilinen maden sularından birine kaynaklık eder.

Sulusaray

Adı Türkçedir ve su ile saray sözcüklerinin birleşimidir.

Sulusaray sınırlarında, Roma dönemi kenti Sebastopolis bulunur. Burada yapılan kazılar, hamam yapıları, sur kalıntıları ve heykeller ortaya çıkarmıştır. Sebastopolis adı, Sivas'ın antik adı Sebasteia ile aynı kökten gelir ve imparator unvanına gönderme yapar.

Turhal

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Türkçedeki tur ve hal sözcükleriyle ilişkilendirir. Bir diğeri, bölgede kullanılan eski bir yer adına bağlar.

Turhal, Türkiye sanayi tarihinde özel bir yere sahiptir: 1934 yılında açılan Turhal Şeker Fabrikası, Cumhuriyetin sanayileşme hamlesinin simge tesislerindendir. İlçe, Yeşilırmak vadisindeki şeker pancarı üretimiyle geçinir.

Yeşilyurt

Adı Türkçedir ve yeşil ile yurt sözcüklerinin birleşimidir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Zile

Adı antik döneme dayanır. Kentin antik adı Zeladır. Bu kent, ana tanrıça Anaitis kültünün merkezlerinden biriydi.

Zile, dünya tarihinin en tanınmış cümlelerinden birine tanıklık etmiştir. MÖ 47 yılında Julius Caesar, Pontus kralı II. Pharnakes'i burada yenilgiye uğratmış ve zaferi Roma'ya bildirirken meşhur veni, vidi, vici, yani geldim, gördüm, yendim ifadesini kullanmıştır. Bu söz, kısa ve kesin zaferin simgesi olarak dünya diline yerleşmiştir.

Zile, kalesi, pekmezi ve tarihî çarşısıyla tanınır. Ayrıca yörede Anadolu'nun önemli halk ozanlarından biri olan Zileli Talibi gibi âşıklar yetişmiştir.

Tokat Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Pontus ve antik katman: Komana Pontika, Zile (Zela), Niksar (Neocaesarea) ve Sulusaray (Sebastopolis) adları, kült merkezleri ve Roma kentlerini yaşatır.
• Danişmendli katmanı: Niksar, beyliğin başkenti olarak Anadolu'nun Türkleşme sürecinin merkezlerindendi.
• Selçuklu katmanı: Gök Medrese, Yağıbasan Medresesi ve Hatun Hanı, dönem mimarisinin örnekleridir.
• Osmanlı katmanı: Reşadiye adı, padişah unvanına izafeten verilen 19. yüzyıl adlandırmasıdır.
• Türkçe tanımlama katmanı: Artova, Sulusaray, Başçiftlik ve Yeşilyurt adları, ovayı, suyu ve tarım işletmesini doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tokat adı nereden geliyor?

En yaygın görüş, adı kale ve tahkimat anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirir; kentin sarp kayalık üzerindeki kalesi bunu destekler. İkinci bir görüş, adı bereketli yer anlamındaki tok sözcüğüne bağlar.

Zile ile Julius Caesar arasındaki bağ nedir?

MÖ 47 yılında Julius Caesar, Pontus kralı II. Pharnakesi Zilede yenilgiye uğratmıştır. Zaferi Romaya bildirirken kullandığı geldim, gördüm, yendim ifadesi dünya diline yerleşmiştir.

Niksar adının kökeni nedir?

Kentin antik adı Neocaesareadır ve yeni imparator kenti anlamına gelir. Bu ad Türkçe telaffuzda Niksar biçimini almıştır. Kent, Danişmendli Beyliğinin başkentiydi.

Tokat yazması nedir?

Tokat yazması, ahşap kalıplarla elle basılan baskı tekniğiyle üretilen geleneksel kumaştır. Coğrafi işaretli bir üründür ve yörenin en tanınmış el sanatlarındandır.

Tokat kaç ilçeden oluşuyor?

Tokat ilinde merkez dahil 12 ilçe vardır: Merkez, Almus, Artova, Başçiftlik, Erbaa, Niksar, Pazar, Reşadiye, Sulusaray, Turhal, Yeşilyurt ve Zile.