Tunceli ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Dersimden Munzur Vadisine

Tunceli Adı Nereden Geliyor?

Tunceli, adı Cumhuriyet döneminde verilen illerden biridir ve bu değişikliğin tarihi kesin olarak bilinir.

Bölgenin tarihî adı Dersimdir. Bu ad, Farsça kökenli olarak der (kapı) ve sim (gümüş) sözcüklerinin birleşiminden geldiği, yani gümüş kapı anlamı taşıdığı biçiminde açıklanır. Bir başka görüş, adı bölgede kullanılan çok daha eski bir yer adına bağlar. Dersim adı, Osmanlı kayıtlarında sancak adı olarak kullanılmıştır.

1935 yılında çıkarılan Tunceli Kanunu ile bölge il statüsü kazanmış ve adı Tunceli olarak değiştirilmiştir. Ad Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: tunç ve el. Sondaki "eli" eki yurt, bölge anlamı taşır; ad, tunç yurdu anlamına gelir. Adın, bölgenin sert coğrafyasına ve dayanıklılık çağrışımına gönderme yaptığı kabul edilir.

Tunceli, Türkiye'nin en engebeli ve en ormanlık illerinden biridir. Munzur Vadisi Millî Parkı, Türkiye'nin en geniş millî parklarından biridir ve endemik bitki türleri bakımından olağanüstü zengindir; burada yüzlerce endemik tür kayıtlıdır.

Bölge, kendine özgü inanç ve kültür geleneklerine sahiptir. Munzur Suyu ve çevresindeki alanlar, yöre halkı tarafından kutsal sayılır ve doğaya yönelik saygı geleneği güçlüdür.

Tunceli İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Munzur Suyu kıyısındaki vadide kurulmuştur. Şehrin eski adı Kalandır. Kent, 1935 sonrası il merkezi olarak planlı biçimde geliştirilmiştir.

Merkez ilçe sınırlarında, Munzur Vadisi Millî Parkının bir bölümü ve Munzur Gözelerine giden güzergâh bulunur.

Çemişgezek

Tunceli'nin en eski isim geçmişine sahip ilçesidir. Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır ve Çimişkezek biçimlerinde geçer. Adın kökeni kesin biçimde çözülememiştir.

Çemişgezek, Anadolu Türk mimarisinin dikkat çekici örneklerine ev sahipliği yapar. İlçede Yelmaniye Camii ve tarihî hamamlar bulunur. Yörede ayrıca Bizans ve Selçuklu dönemine ait kale kalıntıları yer alır.

İlçe, Keban Baraj Gölü kıyısındaki konumuyla bilinir ve Cittaslow ağına dahil edilmiştir.

Hozat

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Tunceli'nin ilk idari merkezlerinden biriydi; Osmanlı döneminde Dersim sancağının merkezi bir dönem burada bulunmuştur.

Hozat, dağlık arazide yer alır ve hayvancılık ile tarımla geçinir.

Mazgirt

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Mazgerd biçiminde geçer; sondaki "kert" ya da "gerd" eki, bölgesel dillerde kent ve yapı anlamı taşır. Aynı ek Malazgirt ve Eleşkirt adlarında da görülür.

Mazgirt, tarihî kalesi ve Selçuklu dönemine ait Elti Hatun Camii ile tanınır. Bu yapı, Anadolu Türk mimarisinin bölgedeki önemli örneklerindendir.

Nazımiye

Adı Osmanlı dönemine aittir ve bir devlet adamına izafeten verildiği kabul edilir. İlçenin eski adı Kızılkilisedir; bu ad, yörede bulunan kırmızı taştan yapılmış kilise yapısına gönderme yapar.

Nazımiye, Tunceli'nin doğusundaki dağlık kesimde yer alır ve doğal güzellikleriyle bilinir.

Ovacık

Adı Türkçedir ve küçük ova anlamına gelir; sondaki "cık" küçültme ekidir. İlçenin eski adı Pulurdur.

Ovacık, Munzur Dağlarının eteğinde yer alır ve Munzur Gözelerine ev sahipliği yapar. Munzur Suyu, buradaki kaynaklardan doğar ve yöre halkı tarafından kutsal sayılır. İlçe, yaylaları ve endemik bitki çeşitliliğiyle bilinir.

Pertek

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır ve kökeni kesin biçimde çözülememiştir.

Pertek, Türkiye'nin en dikkat çekici taşınmış anıtlarına ev sahipliği yapar. Keban Barajının suları altında kalacak olan Pertek Kalesi çevresindeki tarihî yapılar, 1970'lerde taş taş sökülerek daha yüksek bir alana taşınmıştır. Sağman Camii ve Çelebi Ali Camii bu şekilde kurtarılan eserler arasındadır.

Kale bugün baraj gölünün ortasındaki bir ada üzerinde yükselir ve bölgenin simgesi hâline gelmiştir.

Pülümür

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Tunceli'nin kuzeyindeki en yüksek rakımlı kesimde yer alır.

Pülümür, Pülümür Vadisi ile tanınır; bu vadi, sarp kayalıkları ve sonbahar renkleriyle Türkiye'nin en etkileyici doğa güzergâhlarından biri sayılır. İlçe ayrıca balıyla bilinir.

Tunceli İlinin Doğal Zenginlikleri

• Munzur Dağları: Doğu Anadolu'nun en sarp kütlelerinden biridir ve buzul göllerine ev sahipliği yapar.
• Munzur Vadisi Millî Parkı: Türkiye'nin en geniş millî parklarından biridir ve endemik bitki çeşitliliği bakımından olağanüstü zengindir.
• Munzur Gözeleri: Ovacık sınırlarındaki bu kaynaklar, Munzur Suyunun doğduğu yerdir ve yöre halkı tarafından kutsal sayılır.
• Pülümür Vadisi: Sarp kayalıkları ve sonbahar renkleriyle bilinen doğa güzergâhıdır.

Tunceli Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Ortaçağ katmanı: Çemişgezek, Mazgirt (Mazgerd) ve Pertek adları, Bizans ve Selçuklu dönemlerinin yerleşim izlerini taşır.
• Farsça katman: Dersim adı, gümüş kapı anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirilir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Ovacık ve Tunceli adları, arazi yapısını ve yurt kavramını doğrudan anlatır.
• Osmanlı ve Cumhuriyet katmanı: Nazımiye adı 19. yüzyıl adlandırmasını, Tunceli adı ise 1935 yılındaki idari düzenlemeyi yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tunceli adı ne zaman verildi?

Tunceli adı, 1935 yılında çıkarılan Tunceli Kanunu ile verilmiştir. Ad Türkçedir ve tunç ile el sözcüklerinin birleşimidir; tunç yurdu anlamına gelir.

Dersim adının anlamı nedir?

Dersim adı, Farsça der yani kapı ve sim yani gümüş sözcüklerinin birleşiminden geldiği ve gümüş kapı anlamı taşıdığı biçiminde açıklanır. Bir başka görüş adı çok daha eski bir yer adına bağlar.

Munzur Gözeleri neresi?

Munzur Gözeleri, Ovacık ilçesi sınırlarındadır. Munzur Suyu buradaki kaynaklardan doğar ve yöre halkı tarafından kutsal sayılır.

Pertek Kalesi neden ada üzerinde?

Keban Barajının suları yükselince kale çevresindeki alan sular altında kalmıştır. Kale bugün baraj gölünün ortasındaki bir ada üzerinde yükselir; çevresindeki tarihî camiler ise taş taş sökülerek daha yüksek bir alana taşınmıştır.

Tunceli kaç ilçeden oluşuyor?

Tunceli ilinde merkez dahil 8 ilçe vardır: Merkez, Çemişgezek, Hozat, Mazgirt, Nazımiye, Ovacık, Pertek ve Pülümür.