Niğde ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Nahitadan Hasandağının Eteklerine

Niğde Adı Nereden Geliyor?

Niğde adının kökeni, ortaçağ kaynaklarına dayanır.

Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Nakida, Nahita ve Nekide biçimlerinde geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Niğde biçimini almıştır. Adın kökeni kesin olarak çözülememekle birlikte, Roma öncesi Anadolu dillerine ait bir yer adı olduğu kabul edilir.

Bir başka görüş, adı Hitit kaynaklarında geçen Nahita ile ilişkilendirir; bu durumda ad, MÖ 2. binyıla kadar geri gider.

Niğde, Kapadokya bölgesinin güney kesiminde yer alır ve Anadolu'nun en eski yerleşim alanlarından birini kapsar. İl sınırlarındaki Köşk Höyük ve Tepecik Çiftlik kazıları, Neolitik ve Kalkolitik dönemlere uzanan tabakalar ortaya çıkarmıştır.

Şehir, Anadolu Selçuklu ve İlhanlı dönemlerinde önemli bir merkez olmuştur. Kentteki Alaeddin Camii ve Hüdavend Hatun Türbesi, Selçuklu taş işçiliğinin başyapıtları arasındadır. Hüdavend Hatun Türbesi, sekizgen planı ve figürlü taş süslemeleriyle Anadolu'da benzeri az bulunan bir eserdir.

Niğde, Türkiye'nin önemli elma üretim merkezlerinden biridir ve yörede patates ile yumurta üretimi de yaygındır.

Niğde İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Melendiz Dağlarının eteğindeki ovada kurulmuştur. Şehre hâkim kayalıktaki Niğde Kalesi, Bizans ve Selçuklu dönemlerine dayanır. Kentte Alaeddin Camii, Hüdavend Hatun Türbesi, Ak Medrese ve Sungur Bey Camii bulunur.

Merkez ilçe sınırlarında ayrıca Gümüşler Manastırı yer alır; kayaya oyulmuş bu Bizans dönemi yapısı, gülümseyen Meryem tasviriyle bilinen freskleriyle tanınır.

Altunhisar

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: altın ve hisar. Ad, yörede bulunan kale yapısına ve bereket çağrışımına dayanır. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve tarımla geçinir.

Bor

Niğde'nin en zengin isim geçmişine sahip ilçesidir. Adı Türkçedir ve Anadolu ağızlarında işlenmemiş, ekilmemiş toprak anlamına gelen bor sözcüğünden gelir.

İlçe sınırlarında, antik dönemin önemli kentlerinden Tyana bulunur. Tyana, Hitit döneminde Tuwanuwa adıyla anılan bir kent devletiydi ve Geç Hitit döneminde bölgenin merkeziydi. Roma döneminde kent, Kapadokya'nın en büyük yerleşimlerinden biri hâline gelmiştir.

Tyana, felsefe tarihinde de anılır: gizemli filozof ve mucize anlatılarıyla bilinen Tyanalı Apollonios burada doğmuştur. Yörede ayrıca Roma dönemine ait su kemerleri ve havuz yapısı bulunur.

Bor sınırlarındaki İvriz ve Kemerhisar alanları, Hitit ve Roma dönemi kalıntılarını barındırır. İlçe ayrıca Bor pastırması ve yününden dokunan kilimleriyle tanınır.

Çamardı

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimi olarak yorumlanır: çam ve ardı. Ad, çam ormanlarının ardındaki yerleşimi tarif eder.

Çamardı, Aladağlar Millî Parkının kapısıdır. Aladağlar, Toros silsilesinin en yüksek ve en sarp bölümüdür; Demirkazık Zirvesi, Türkiye'nin en zorlu tırmanış rotalarından birini oluşturur. İlçe, dağcılık ve doğa turizmiyle bilinir.

Yörede ayrıca Celaller ve Sulucaova gibi yaylalar bulunur; buradaki yaylacılık geleneği sürdürülmektedir.

Çiftlik

Adı Türkçedir ve tarım işletmesi anlamındaki sözcükten gelir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Çiftlik sınırlarında, Türkiye arkeolojisinin önemli kazı alanlarından Tepecik Çiftlik Höyüğü bulunur. Burada yapılan kazılar, MÖ 7. binyıla uzanan Neolitik dönem tabakalarını ortaya çıkarmış ve Orta Anadolu'nun yerleşik hayata geçiş sürecine ışık tutmuştur.

İlçe ayrıca Nar Gölü ile bilinir; bu krater gölü, dip çamurundaki yıllık tabakalar sayesinde iklim araştırmalarında kullanılan doğal bir arşiv niteliğindedir.

Ulukışla

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Ulu" büyük, "kışla" ise kışın konaklanan yer anlamına gelir. Ad, yol üzerindeki büyük konaklama tesisini tarif eder.

Ulukışla, tarih boyunca İç Anadolu ile Çukurova arasındaki geçiş güzergâhında yer almıştır. Toros geçidinin, yani Gülek Boğazının kuzey kapısındaki konumu ilçeye stratejik önem kazandırmıştır.

İlçede Osmanlı dönemine ait Öküz Mehmed Paşa Kervansarayı bulunur; 17. yüzyılda inşa edilen bu yapı, Anadolu'daki son büyük kervansaraylardan biridir. Ulukışla ayrıca demiryolu tarihinde de anılır; Bağdat Demiryolu güzergâhındaki önemli istasyonlardan biri buradadır.

Niğde İlinin Doğal Zenginlikleri

• Hasandağı: Sönmüş bir volkandır ve Kapadokya tüf tabakasının kaynaklarından biridir. Çatalhöyük duvar resimlerinde tasvir edildiği düşünülen dağ olması nedeniyle arkeoloji literatüründe de anılır.
• Aladağlar: Toros silsilesinin en yüksek bölümüdür ve Çamardı ilçesi sınırlarındadır. Demirkazık Zirvesi bu kütlededir.
• Melendiz Dağları: Niğde ile Aksaray arasında uzanır ve Ihlara Vadisinin oluşumunda rol oynamıştır.
• Nar Gölü: Çiftlik ilçesindeki bu krater gölü, iklim araştırmalarında kullanılan doğal bir arşivdir.

Niğde Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Hitit katmanı: Bor'daki Tyana (Tuwanuwa) adı, MÖ 2. binyıla uzanan kent devleti geleneğini taşır.
• Antik ve Bizans katmanı: Niğde (Nakida) ve Tyana adları ile Gümüşler Manastırı, Roma ve Bizans dönemlerinin izlerini yansıtır.
• Selçuklu katmanı: Alaeddin Camii ve Hüdavend Hatun Türbesi, Anadolu Türk sanatının önemli eserleridir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Bor, Ulukışla, Çamardı, Altunhisar ve Çiftlik adları, toprağı, kışlağı, ormanı ve tarım işletmesini doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Niğde adı nereden geliyor?

Ad, ortaçağ kaynaklarındaki Nakida, Nahita ve Nekide biçimlerine dayanır. Bir görüş, adı Hitit kaynaklarındaki Nahita ile ilişkilendirir ve MÖ 2. binyıla kadar geri götürür.

Bor ilçesinin adı ne anlama geliyor?

Bor adı Türkçedir ve Anadolu ağızlarında işlenmemiş, ekilmemiş toprak anlamına gelen sözcükten gelir. İlçe sınırlarında antik Tyana kenti bulunur.

Tyana neresi?

Tyana, Bor ilçesi sınırlarındaki antik kenttir. Hitit döneminde Tuwanuwa adıyla anılmış, Roma döneminde Kapadokyanın en büyük yerleşimlerinden biri hâline gelmiştir. Filozof Tyanalı Apollonios burada doğmuştur.

Ulukışla adının anlamı nedir?

Ad, Türkçe ulu yani büyük ile kışla sözcüklerinin birleşimidir ve yol üzerindeki büyük konaklama tesisini tarif eder. İlçe, Toros geçidinin kuzey kapısındaki konumuyla stratejik öneme sahiptir.

Niğde kaç ilçeden oluşuyor?

Niğde ilinde merkez dahil 6 ilçe vardır: Merkez, Altunhisar, Bor, Çamardı, Çiftlik ve Ulukışla.