Aksaray ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Arkhelaisten Beyaz Saraya

Aksaray Adı Nereden Geliyor?

Aksaray, adının kim tarafından ve neden verildiği açıkça bilinen şehirlerden biridir.

Ad Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: ak ve saray. Anadolu Selçuklu sultanı II. Kılıçarslan, 12. yüzyılda bu kenti yeniden imar etmiş ve burada beyaz taştan bir saray yaptırmıştır. Kent, bu yapıdan dolayı Aksaray adıyla anılmaya başlanmıştır.

Kentin antik adı Arkhelaistir. Bu ad, Kapadokya kralı Arkhelaos tarafından verilmiş; Roma döneminde kent koloni statüsü kazanmıştır. Bizans kaynaklarında yerleşim Koloneia Arkhelais adıyla geçer.

Aksaray, Selçuklu döneminde önemli bir kültür ve askerî merkez olmuştur. Şehir, dönemin kaynaklarında ilim adamlarının yoğunlaştığı bir merkez olarak anılır.

İl sınırlarında, Anadolu Selçuklu mimarisinin başyapıtlarından biri bulunur: Sultanhanı Kervansarayı. Sultan I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılan bu yapı, Türkiye'nin en büyük kervansarayıdır ve İpek Yolu üzerindeki konak noktalarının en görkemlisidir.

Aksaray ayrıca Ihlara Vadisi ile tanınır; Melendiz Çayının volkanik tüf tabakasını oyarak açtığı bu derin vadi, kayaya oyulmuş yüzlerce kilise ve yerleşim barındırır. Vadi, Kapadokya bölgesinin en dikkat çekici alanlarındandır.

Kent, kendi adını taşıyan bir at ırkına da kaynaklık eder: Aksaray Malaklısı, iri yapılı bir çoban köpeği ırkıdır ve koruma altındadır.

Aksaray İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Hasandağının kuzeydoğusundaki ovada kurulmuştur. Kentte Selçuklu dönemine ait Ulu Cami ve Eğri Minare bulunur; Eğri Minare, kırmızı tuğladan yapılmış ve zamanla eğilerek kentin simgesi hâline gelmiştir.

Merkez ilçe sınırlarında ayrıca Aşıklı Höyük yer alır; burada yapılan kazılar, MÖ 9. binyıla uzanan Neolitik dönem tabakalarını ortaya çıkarmıştır. Aşıklı Höyük, Orta Anadolu'nun en eski yerleşik köylerinden biridir.

Ağaçören

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Ağaç" bitki örtüsünü, "ören" ise terk edilmiş eski yerleşim, harabe anlamını taşır. Ad, ağaçlık bir alandaki eski yerleşim kalıntısını tarif eder. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Eskil

Adı Türkçedir ve eski, kadim anlamı taşıyan sözcükle ilişkilendirilir. Ad, yörede bulunan eski bir yerleşimi tarif eder.

Eskil, Tuz Gölünün güneybatı kıyısındaki bozkır kesiminde yer alır ve hayvancılıkla geçinir.

Gülağaç

Adı Türkçedir ve gül ile ağaç sözcüklerinin birleşimidir. İlçenin eski adı Ağaçlı olarak da kaydedilmiştir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Gülağaç sınırlarında, Kapadokya bölgesine ait kaya yerleşimleri bulunur.

Güzelyurt

Adı Türkçedir ve güzel ile yurt sözcüklerinin birleşimidir. İlçenin eski adı Gelveridir; bu ad, Bizans dönemindeki yerleşim adına dayanır.

Güzelyurt, Kapadokya'nın en dikkat çekici kültür alanlarından biridir. İlçede kayaya oyulmuş kiliseler, yeraltı yerleşimleri ve taş mimarili konaklar bulunur. Manastır Vadisi, onlarca kaya kilisesi barındırır.

Yörede ayrıca Aziz Gregorios Kilisesi yer alır; Kapadokyalı Aziz Gregorios, erken Hristiyanlık teolojisinin en önemli isimlerinden biridir. Güzelyurt, Ihlara Vadisinin bir bölümünü de kapsar ve Cittaslow ağına dahil edilmiştir.

Ortaköy

Adı Türkçedir ve çevredeki yerleşimlerin ortasında kalan köyü tarif eder. Anadolu'da bu ad çok yaygındır; Çorum ve İstanbul'da da aynı adı taşıyan yerleşimler bulunur.

Ortaköy, Aksaray'ın kuzeyindeki kesimde yer alır ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Sarıyahşi

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Sarı" kişi adlarının önünde saç ve ten rengini belirten bir lakap; "yahşi" ise eski Türkçede iyi, güzel anlamına gelir. Ad, yörede yaşamış bir kişiye gönderme yapar. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Aksaray'ın en küçük nüfuslu yerleşimidir.

Sultanhanı

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: sultan ve han. Ad, doğrudan ilçedeki Sultanhanı Kervansarayından gelir.

Bu kervansaray, 1229 yılında Sultan I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır ve Türkiye'nin en büyük Selçuklu kervansarayıdır. Yapının anıtsal taç kapısı, avlusu ve kapalı bölümü, dönem mimarisinin en görkemli örneklerindendir. Kervansaray, Konya ile Aksaray arasındaki ticaret yolu üzerinde tüccarlara ücretsiz konaklama sağlıyordu.

İlçe, 2000 yılında kurulmuştur ve halıcılığıyla da tanınır.

Aksaray İlinin Doğal ve Tarihî Zenginlikleri

• Ihlara Vadisi: Melendiz Çayının açtığı bu derin vadi, kayaya oyulmuş yüzlerce kilise ve yerleşim barındırır. Kapadokya bölgesinin en dikkat çekici alanlarındandır.
• Hasandağı: Sönmüş bir volkandır ve Kapadokya tüf tabakasının kaynaklarından biridir. Çatalhöyük duvar resimlerinde tasvir edildiği düşünülen dağ olması nedeniyle arkeoloji literatüründe anılır.
• Aşıklı Höyük: MÖ 9. binyıla uzanan bu yerleşim, Orta Anadolu'nun en eski köylerinden biridir.
• Sultanhanı Kervansarayı: Türkiye'nin en büyük Selçuklu kervansarayıdır.
• Tuz Gölü: Türkiye'nin ikinci büyük gölüdür ve bir bölümü Aksaray sınırlarındadır; ülkenin tuz ihtiyacının önemli bölümü buradan karşılanır.

Aksaray Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Neolitik katman: Aşıklı Höyük, Orta Anadolu'nun yerleşik hayata geçiş sürecini belgeler.
• Antik ve Bizans katmanı: Aksaray (Arkhelais) ve Güzelyurt (Gelveri) adları, Kapadokya krallığı ile Bizans dönemlerinin izlerini taşır.
• Selçuklu katmanı: Aksaray ve Sultanhanı adları, II. Kılıçarslan ile I. Alâeddin Keykubad dönemlerinin doğrudan ürünüdür.
• Türkçe tanımlama katmanı: Eskil, Ortaköy, Ağaçören, Gülağaç ve Sarıyahşi adları, yerleşimi, konumu ve kişi lakabını doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Aksaray adı nereden geliyor?

Anadolu Selçuklu sultanı II. Kılıçarslan, 12. yüzyılda kenti imar etmiş ve burada beyaz taştan bir saray yaptırmıştır. Kent bu yapıdan dolayı Aksaray adıyla anılmaya başlanmıştır.

Aksarayın antik adı neydi?

Kentin antik adı Arkhelaistir. Bu ad, Kapadokya kralı Arkhelaos tarafından verilmiştir. Bizans kaynaklarında yerleşim Koloneia Arkhelais olarak geçer.

Sultanhanı Kervansarayı neden önemli?

1229 yılında Sultan I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılan bu yapı, Türkiyenin en büyük Selçuklu kervansarayıdır. Konya ile Aksaray arasındaki ticaret yolunda tüccarlara ücretsiz konaklama sağlıyordu.

Ihlara Vadisi hangi ilçede?

Ihlara Vadisi, Aksaray ilinin Güzelyurt ilçesi ve çevresindeki alanlarda uzanır. Vadide kayaya oyulmuş yüzlerce kilise ve yerleşim bulunur.

Aksaray kaç ilçeden oluşuyor?

Aksaray ilinde merkez dahil 8 ilçe vardır: Merkez, Ağaçören, Eskil, Gülağaç, Güzelyurt, Ortaköy, Sarıyahşi ve Sultanhanı.