Kastamonu ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Kastra Komnenostan Şapka Şehrine

Kastamonu Adı Nereden Geliyor?

Kastamonu, adının kökeni oldukça net biçimde belgelenmiş şehirlerden biridir.

Ad, Bizans dönemindeki Kastra Komnenon ifadesinden gelir. Yunancada kastron kale, Komnenon ise Komnenos hanedanına ait anlamına gelir; yani ad doğrudan Komnenosların kalesi anlamını taşır. Komnenos hanedanı, 11. ve 12. yüzyıllarda Bizans İmparatorluğunu yöneten ailelerden biriydi ve bu bölge onların kontrolündeydi.

Kastra Komnenon ifadesi Türkçe telaffuzda önce Kastamoni, sonra Kastamonu biçimini almıştır.

Bölgenin çok daha eski adı ise Paflagonyadır. Bu ad, Homeros'un İlyada destanında da geçer; Paflagonyalılar, Truva savaşında Truva tarafında yer alan halklardan biri olarak anılır.

Kastamonu, Türk tarihinde özel bir yere sahiptir: Atatürk, 1925 yılında Şapka ve Kıyafet Devrimini burada başlatmıştır. Bu nedenle kent, Cumhuriyet tarihinde inkılapların ilan edildiği şehir olarak anılır.

İl, Türkiye'nin en zengin orman varlığına sahip bölgelerinden birine ev sahipliği yapar. Küre Dağları Millî Parkı, Avrupa'nın korunması gereken yüz orman alanından biri olarak listelenmiştir. Kastamonu ayrıca sarımsağı, siyez buğdayı ve pastırmasıyla tanınır.

Kastamonu İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Karaçomak Çayı vadisinde kurulmuştur. Şehre hâkim kayalıktaki Kastamonu Kalesi, Bizans ve Candaroğulları dönemlerine dayanır. Kentte Selçuklu dönemine ait Atabey Camii, Candaroğulları dönemine ait İsmail Bey Külliyesi ve Osmanlı dönemi konakları bulunur.

Merkez ilçe, Türkiye'nin en iyi korunmuş Osmanlı sivil mimarisi örneklerine sahiptir; yüzlerce tarihî konak restore edilmiştir.

Abana

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Abonouteichos ve Abonos adlarıyla ilişkilendirilir. İlçe, Karadeniz kıyısındaki küçük yerleşimlerden biridir ve Türkiye'nin en küçük yüzölçümlü ilçelerindendir.

Ağlı

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Kastamonu'nun en küçük nüfuslu yerleşimlerinden biridir.

Araç

Adı Türkçedir ve kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Araç Çayı ile ilişkilendirir. İlçe, ormanlık arazisi ve kerestecilikle geçinir.

Azdavay

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Küre Dağları Millî Parkının önemli bir bölümünü kapsar ve Valla Kanyonu ile tanınır; bu kanyon, Türkiye'nin en derin kanyonlarından biridir.

Bozkurt

Adı Türkçedir ve Türk mitolojisindeki kurt figürüne gönderme yapar. İlçe, Karadeniz kıyısındaki Ezine Çayı vadisinde yer alır ve 2021 yılındaki sel felaketiyle gündeme gelmiştir. Denizli'de de aynı adı taşıyan bir ilçe bulunur.

Cide

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Kytoros (Kytoron) adıyla geçer. Bu kent, Homeros'un İlyada destanında adı geçen Paflagonya yerleşimlerinden biridir. Roma şairi Vergilius da eserlerinde Kytoros'un şimşir ağaçlarından söz eder.

Kytoros adı Türkçe telaffuzda Cide biçimini almıştır. İlçe, Karadeniz kıyısındaki plajları ve Gideros koyuyla tanınır.

Çatalzeytin

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Çatal" iki kola ayrılan dere ya da yolu, "zeytin" ise yörede yetişen ağacı tarif eder. İlçe, Karadeniz kıyısında yer alır.

Daday

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, at yetiştiriciliğiyle tanınır; yörede geleneksel binicilik kültürü sürdürülür. Daday ayrıca Cittaslow ağına dahil edilmiştir.

Devrekani

Adı Türkçedir ve iki bölümden oluşur. "Devrek" bölümü, yörede kullanılan eski bir yer adına dayanır. İlçe, geniş plato arazisinde tarım ve hayvancılıkla geçinir. Zonguldak'taki Devrek ilçesiyle aynı kökü paylaşır.

Doğanyurt

Adı Türkçedir ve doğan kuşu ile yurt sözcüklerinin birleşimidir. İlçenin eski adı Hoşalay olarak kaydedilmiştir. İlçe, Karadeniz kıyısındaki sarp arazide yer alır.

Hanönü

Adı Türkçedir ve yol üzerindeki han yapısının önündeki yerleşimi tarif eder. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Gökırmak vadisinde yer alır.

İhsangazi

Adı Türkçedir ve yörede türbesi bulunduğuna inanılan bir veliye gönderme yapar. İlçenin eski adı Karacaviran olarak kaydedilmiştir. İlçe, siyez buğdayı üretimiyle tanınır; bu kadim buğday türü, Türkiye'de neredeyse yalnızca bu yörede yetiştirilmektedir.

İnebolu

Adı antik döneme dayanır ve isim dönüşümünün açık örneklerinden biridir. Kentin antik adı Ionopolistir; bu ad, İonlulara gönderme yapan bir koloni adıdır. Ionopolis adı Türkçe telaffuzda İnebolu biçimini almıştır. Bolu, Gelibolu ve Tirebolu adlarında olduğu gibi, buradaki polis eki de korunmuştur.

İnebolu, Millî Mücadele tarihinde merkezi bir yere sahiptir: İstanbul'dan gelen silah ve cephane, buradan Ankara'ya taşınmıştır. İstiklal Yolu olarak bilinen bu güzergâh, kağnılarla yapılan taşımacılığın simgesi olmuştur.

Küre

Adı Türkçedir ve maden ocağı, maden işletmesi anlamı taşıyan sözcükle ilişkilendirilir. Bu açıklama, ilçenin tarihiyle birebir örtüşür: buradaki bakır yatakları Osmanlı döneminden beri işletilmektedir.

Küre Dağları da adını bu ilçeden alır. Millî park statüsündeki bu alan, karstik mağaraları ve kanyonlarıyla bilinir.

Pınarbaşı

Adı Türkçedir ve su kaynağının başındaki yerleşimi tarif eder. İlçe sınırlarında Ilıca Şelalesi ve Horma Kanyonu bulunur; bu alanlar Küre Dağları Millî Parkının önemli bölümlerindendir. Kayseri'de de aynı adı taşıyan bir ilçe bulunur.

Seydiler

Adı Türkçedir ve seyyid unvanından gelir; yörede yaşamış seyyid soyundan gelen ailelere gönderme yapar. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Şenpazar

Adı Türkçedir ve Cumhuriyet döneminde verilmiştir. İlçenin eski adı Ağlı Pazarı ile ilişkili biçimlerde kaydedilmiştir. Ad, pazar kurumuna ve olumlu çağrışıma dayanır.

Taşköprü

Adı Türkçedir ve yörede bulunan tarihî taş köprüden gelir. Gökırmak üzerindeki bu köprü, Selçuklu döneminden kalmadır.

Taşköprü sınırlarında, Paflagonya bölgesinin başkenti olan antik kent Pompeiopolis bulunur. Kent, Romalı komutan Pompeius tarafından kurulmuş ve onun adını almıştır. Burada yapılan kazılar, Roma dönemine ait villa ve mozaikleri ortaya çıkarmıştır.

Taşköprü, Türkiye'nin en tanınmış sarımsak üretim merkezidir; Taşköprü sarımsağı coğrafi işaretli bir üründür ve yüksek alisin oranıyla bilinir.

Tosya

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Dokeia ve Docea adlarıyla geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Tosya biçimini almıştır.

Tosya, Kızılırmak vadisindeki verimli araziyle ve pirinciyle tanınır; Tosya pirinci coğrafi işaretli bir üründür. İlçe ayrıca dokumacılığı ve bıçakçılığıyla bilinir.

Kastamonu Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Paflagonya ve antik katman: Taşköprü'deki Pompeiopolis, Cide (Kytoros), İnebolu (Ionopolis) ve Tosya (Dokeia) adları, Homeros döneminden Roma dönemine uzanan mirası taşır.
• Bizans katmanı: Kastamonu (Kastra Komnenon) adı, Komnenos hanedanının bölgedeki hâkimiyetini doğrudan yansıtır.
• Madencilik katmanı: Küre adı, Osmanlı döneminden beri işletilen bakır yataklarının izidir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Taşköprü, Pınarbaşı, Çatalzeytin, Hanönü ve Doğanyurt adları, köprüyü, suyu, ağacı ve hanı doğrudan anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Şenpazar, Doğanyurt ve İhsangazi adları, 20. yüzyıl Türkçe adlandırma tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Kastamonu adı nereden geliyor?

Ad, Bizans dönemindeki Kastra Komnenon ifadesinden gelir. Yunancada kastron kale, Komnenon ise Komnenos hanedanına ait anlamına gelir; ad Komnenosların kalesi anlamını taşır.

Şapka Devrimi neden Kastamonuyla anılıyor?

Atatürk, 1925 yılında Şapka ve Kıyafet Devrimini Kastamonuda başlatmıştır. Bu nedenle kent, Cumhuriyet tarihinde inkılapların ilan edildiği şehir olarak anılır.

İnebolu adı nasıl oluştu?

Kentin antik adı Ionopolistir ve İonlulara gönderme yapan bir koloni adıdır. Bu ad Türkçe telaffuzda İnebolu biçimini almış, sondaki polis eki korunmuştur.

Taşköprü sarımsağı neden özel?

Taşköprü sarımsağı coğrafi işaretli bir üründür ve yüksek alisin oranıyla bilinir. İlçe, Türkiyenin en tanınmış sarımsak üretim merkezidir.

Kastamonu kaç ilçeden oluşuyor?

Kastamonu ilinde merkez dahil 20 ilçe vardır: Merkez, Abana, Ağlı, Araç, Azdavay, Bozkurt, Cide, Çatalzeytin, Daday, Devrekani, Doğanyurt, Hanönü, İhsangazi, İnebolu, Küre, Pınarbaşı, Seydiler, Şenpazar, Taşköprü ve Tosya.