Erzurum ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Arz-ı Rumdan Dadaşlar Diyarına

Erzurum Adı Nereden Geliyor?

Erzurum adı, Anadolu'nun İslam ve Bizans dünyaları arasındaki sınır konumunu doğrudan yansıtır.

Ad, Arapça Arz-ı Rum ifadesinden gelir. Arapçada arz toprak, ülke anlamına gelir; Rum ise Bizans, yani Doğu Roma İmparatorluğu için kullanılan addır. Yani Erzurum, doğrudan Rum ülkesi, Bizans toprağı anlamını taşır. Bu ad, İslam ordularının bölgeye ulaştığı dönemde, buranın Bizans sınır bölgesi olmasından doğmuştur. Arz-ı Rum ifadesi Türkçe telaffuzda Erzurum biçimini almıştır.

Şehrin çok daha eski adı ise Theodosiopolistir. Kent, MS 5. yüzyılda Bizans imparatoru II. Theodosius tarafından bir sınır kalesi olarak kurulmuş ve kurucusunun adını almıştır. Ermeni kaynaklarında kent Karin, Arap kaynaklarında ise Kalikala adlarıyla geçer.

Erzurum, Türkiye'nin en yüksek rakımlı büyük şehirlerinden biridir ve sert kara iklimiyle bilinir. Şehir, Selçuklu döneminde Saltuklu Beyliğinin merkezi olmuş; bu dönemden kalan Çifte Minareli Medrese ve Üç Kümbetler, Anadolu Türk mimarisinin başyapıtları arasındadır.

Kent, Millî Mücadele tarihinde de merkezi bir yere sahiptir: 23 Temmuz 1919 tarihinde toplanan Erzurum Kongresi, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş sürecinin dönüm noktalarından biridir. Erzurum ayrıca dadaş kültürü ve bar oyunlarıyla tanınır.

Erzurum Merkez İlçeleri

Yakutiye

Adını, İlhanlı döneminde inşa edilen Yakutiye Medresesinden alır. Bu yapı, 14. yüzyılın başında Cemaleddin Hoca Yakut tarafından yaptırılmıştır ve İlhanlı dönemi Anadolu mimarisinin en görkemli örneklerindendir. Medresenin taç kapısındaki hayat ağacı ve çift başlı kartal kabartmaları, Türk sanat tarihinin tanınmış motiflerindendir. İlçe, Erzurum'un tarihî çekirdeğini kapsar.

Palandöken

Adını, şehrin güneyinde yükselen Palandöken Dağlarından alır. Dağın adı için yaygın anlatı şudur: dik yamaçlarda yük hayvanlarının sırtındaki palanların, yani semerlerin devrildiği ve yükün döküldüğü söylenir; bu nedenle dağa palan döken adı verilmiştir.

Palandöken, Türkiye'nin en önemli kış sporları merkezlerinden biridir. Uzun ve dik pistleriyle bilinen dağ, uluslararası yarışmalara ev sahipliği yapmıştır.

Aziziye

Adı Osmanlı dönemine aittir ve Sultan Abdülaziz'e izafeten verilmiştir. İlçenin daha önceki adı Ilıcadır; bu ad, yöredeki sıcak su kaynaklarından gelir.

İlçe, Türk askeri tarihinde özel bir yere sahiptir: 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı sırasında Aziziye Tabyasında yapılan savunma, Erzurum halkının direnişiyle anılır. Nene Hatun'un adıyla özdeşleşen bu direniş, Türk halk belleğinde önemli bir yer tutar.

Erzurum İlçelerinin İsim Kökenleri

Aşkale

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimi olarak yorumlanır. Bir görüş, adı yörede bulunan bir kale yapısıyla ilişkilendirir. Bir başka görüş, adı Türkçedeki aşmak fiiliyle bağlantılı görür ve dağ geçidini aşan konumu tarif ettiğini savunur. İlçe, Erzurum ile Erzincan arasındaki yol güzergâhında yer alır ve çimento üretimiyle bilinir.

Çat

Adı Türkçedir. Anadolu ağızlarında "çat" sözcüğü iki akarsuyun birleştiği yer, kavşak anlamına gelir. İlçe, Karasu ve kollarının birleştiği noktada kurulduğu için bu adı almıştır. Türkiye'de Çat, Çatalca ve Çatak gibi adlar hep aynı coğrafi mantıkla verilmiştir.

Hınıs

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölgedeki yerleşim, Ermeni ve Arap kaynaklarında Hnus ve benzeri biçimlerde geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Hınıs biçimini almıştır. Adın kökeni kesin biçimde çözülememiştir.

Hınıs, Erzurum'un güneyindeki verimli ovada yer alır ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Horasan

Adı, Orta Asya ve İran'daki tarihî Horasan bölgesine gönderme yapar. Bölgeye yerleşen ve Horasan'dan geldiği kabul edilen Türkmen topluluklarının adı, yerleşime geçmiştir. Anadolu'da Horasan erenleri anlatısı, Türkmen göçlerinin kültürel hafızasını oluşturur.

İlçe, Aras Nehri vadisindeki konumuyla ve demiryolu kavşağı olmasıyla bilinir.

Hınıs ile İspir arasındaki fark

Her ikisi de ortaçağ kaynaklarında kayıtlı eski yer adlarıdır; ancak İspir'in geçmişi daha da eskiye uzanır. Bu, Erzurum'un farklı yönlerinin farklı tarihî bölgelere bağlı olduğunu gösterir: kuzey Gürcü ve Bizans, güney ise Ermeni ve Arap kaynaklarıyla anılır.

İspir

Erzurum'un en eski isim geçmişine sahip ilçelerinden biridir. Bölgedeki yerleşim, antik ve ortaçağ kaynaklarında Sper ve Syspiritis adlarıyla geçer. Bu ad, bölgede yaşayan ve altın madenciliğiyle tanınan bir toplulukla ilişkilendirilir; antik kaynaklar Sper bölgesindeki altın yataklarından söz eder. Sper adı Türkçe telaffuzda İspir biçimini almıştır.

İlçe, Çoruh Nehri vadisindeki sarp konumuyla ve İspir kuru fasulyesiyle tanınır.

Karaçoban

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. Türkçede kara sözcüğü kişi adlarının önünde güçlü, yiğit anlamında kullanılır; çoban ise mesleği gösterir. Ad, yörede hayvancılıkla geçinen bir topluluğa ya da Karaçoban lakaplı bir kişiye dayanır. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Karayazı

Adı Türkçedir ve iki sözcükten oluşur. "Kara" burada renk ya da güçlü anlamında; "yazı" ise Anadolu ağızlarında açık düzlük, ova anlamındadır. Karayazı, yani geniş bozkır düzlüğü adı, ilçenin yüksek plato arazisini tarif eder. Mersin'deki Bozyazı ilçesiyle aynı ek yapısını paylaşır.

Köprüköy

Adı Türkçedir ve yörede bulunan tarihî köprüden gelir. İlçe sınırlarındaki Çobandede Köprüsü, Aras Nehri üzerinde İlhanlı döneminde inşa edilmiş ve Anadolu'nun en görkemli ortaçağ köprülerinden biri sayılır. Köprü, adını yakınındaki türbede yatan Çoban Dede'den alır. İlçe 1990 yılında kurulmuştur.

Narman

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer. Bir görüş, adı Farsça nar sözcüğüyle ilişkilendirir.

Narman, Türkiye'nin en dikkat çekici doğal oluşumlarından birine ev sahipliği yapar: Narman Peribacaları. Kırmızımsı aşınma yapıları nedeniyle yöreye halk arasında Narman Kızıl Vadisi de denir.

Oltu

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölge, Gürcü kaynaklarında Oltisi adıyla geçer ve tarihî Tao bölgesinin bir parçasıydı. Bu ad Türkçe telaffuzda Oltu biçimini almıştır.

Oltu, dünya ölçeğinde tanınan bir doğal taşa ev sahipliği yapar: Oltu taşı (siyah kehribar). Bu organik kökenli siyah taş, tespih ve takı yapımında kullanılır ve coğrafi işaretli bir üründür. İlçede ayrıca Oltu Kalesi ve Gürcü dönemine ait kilise yapıları bulunur.

Olur

Adı, Oltu ile aynı bölgesel kökene dayanır. Gürcü kaynaklarında yörenin adı benzer biçimlerde geçer. İlçe, Erzurum'un en kuzey ucunda, Artvin sınırındaki dağlık kesimde yer alır ve orman ile tarım arazileriyle bilinir.

Pasinler

Adı, tarihî Pasin Ovasından gelir. Ovanın adı, bölgede yaşamış bir topluluğun adına dayandırılır; Ermeni kaynaklarında bölge Basean adıyla geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Pasin ve Pasinler biçimlerini almıştır.

İlçenin eski adı Hasankaledir; bu ad, Akkoyunlu döneminde kaleyi onaran Hasan adlı bir beye dayanır. Pasinler, Türk tarihinde önemli savaşlara sahne olmuştur: 1048 yılındaki Pasinler Savaşı, Selçukluların Bizans karşısındaki ilk büyük zaferlerinden biridir ve Malazgirt öncesi süreçte belirleyici olmuştur. İlçe ayrıca kaplıcalarıyla tanınır.

Pazaryolu

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: pazar ve yol. Ad, yörede kurulan pazara giden yol güzergâhını tarif eder. İlçenin eski adı Norgah olarak kaydedilmiştir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Erzurum'un en küçük nüfuslu yerleşimlerinden biridir.

Şenkaya

Adı Türkçedir ve Cumhuriyet döneminde verilmiştir. İlçenin eski adı Kosor olarak kaydedilmiştir. Ad düzenlemesinde, olumlu çağrışım taşıyan şen sözcüğü ile arazi yapısını anlatan kaya sözcüğü birleştirilmiştir. İlçe, Ardahan ve Kars sınırındaki dağlık kesimde yer alır.

Tekman

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Bir görüş, adı Türkçedeki tek sözcüğüyle ilişkilendirir. İlçe, Türkiye'nin en yüksek rakımlı yerleşimlerinden biridir ve sert iklimiyle bilinir. Yörede hayvancılık ve yaylacılık yaygındır.

Tortum

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölge, Gürcü ve Ermeni kaynaklarında Tortom ve benzeri biçimlerde geçer; tarihî Tao bölgesinin bir parçasıydı.

Tortum, Türkiye'nin en yüksek şelalelerinden birine ev sahipliği yapar: Tortum Şelalesi, yaklaşık 48 metre yükseklikten dökülür ve heyelan sonucu oluşan Tortum Gölünün taşmasıyla meydana gelmiştir. İlçede ayrıca Bagratlı dönemine ait Öşvank ve Haho kilise yapıları bulunur.

Uzundere

Adı Türkçedir ve coğrafyayı birebir tarif eder: uzun dere vadisi. İlçe, Tortum Çayı vadisindeki dar ve derin kesimde yer alır. İlçe, Cittaslow ağına dahil edilmiştir ve doğal güzellikleriyle tanınır. Yörede ayrıca tarihî Gürcü mimarisi örnekleri bulunur.

Erzurum Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Antik ve Bizans katmanı: Erzurum (Theodosiopolis) ve İspir (Sper) adları, Roma ile Bizans dönemi sınır kalesi geleneğini taşır.
• Gürcü ve Tao katmanı: Oltu (Oltisi), Olur, Tortum ve Uzundere adları, tarihî Tao bölgesinin ortaçağ mirasını yansıtır.
• İslami dönem katmanı: Erzurum adı, Arapça Arz-ı Rum ifadesinden gelir ve bölgenin sınır konumunu doğrudan gösterir.
• Türkmen ve iskân katmanı: Horasan, Karaçoban ve Pasinler adları, bölgeye yerleşen toplulukların izidir.
• Cumhuriyet katmanı: Şenkaya, Karayazı, Uzundere ve Pazaryolu adları, 20. yüzyıl Türkçe adlandırma tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Erzurum adının anlamı nedir?

Erzurum, Arapça Arz-ı Rum ifadesinden gelir ve Rum ülkesi, yani Bizans toprağı anlamını taşır. Bu ad, bölgenin İslam ordularının ulaştığı dönemdeki Bizans sınırı konumundan doğmuştur.

Erzurumun eski adı neydi?

Şehrin eski adı Theodosiopolistir. Kent, MS 5. yüzyılda Bizans imparatoru II. Theodosius tarafından sınır kalesi olarak kurulmuştur. Ermeni kaynaklarında Karin, Arap kaynaklarında Kalikala olarak geçer.

Oltu taşı nedir?

Oltu taşı, siyah kehribar olarak da bilinen organik kökenli bir taştır. Oltu ilçesinde çıkarılır ve tespih ile takı yapımında kullanılır. Coğrafi işaretli bir üründür.

Pasinler Savaşı neden önemli?

1048 yılındaki Pasinler Savaşı, Selçukluların Bizans karşısındaki ilk büyük zaferlerinden biridir. Bu zafer, Malazgirt öncesi süreçte Anadoluya yönelik Türk akınlarının önünü açmıştır.

Erzurum kaç ilçeden oluşuyor?

Erzurum ilinde 20 ilçe vardır: Aşkale, Aziziye, Çat, Hınıs, Horasan, İspir, Karaçoban, Karayazı, Köprüköy, Narman, Oltu, Olur, Palandöken, Pasinler, Pazaryolu, Şenkaya, Tekman, Tortum, Uzundere ve Yakutiye.