Erzincan ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Erez Kentinden Karasu Vadisine

Erzincan Adı Nereden Geliyor?

Erzincan adı, Doğu Anadolu'nun katmanlı yer adı geleneğinin tipik bir örneğidir. Ad, iki bölümden oluşur.

İlk bölüm, bölgedeki antik yerleşim olan Erez ve Eriza adına dayanır. Bu yerleşim, Roma ve Bizans dönemlerinde bir tapınak ve kült merkeziydi; buradaki Anahita tapınağı, antik kaynaklarda anılan önemli bir dinî yapıydı. İkinci bölüm olan can eki ise Farsça kökenlidir ve kent, yer anlamı taşır; aynı ek Azerbaycan ve Nahçıvan gibi adlarda da görülür.

Ermeni kaynaklarında kent Yerznka biçiminde geçer; bu ad da aynı kökten türemiştir. Arap kaynaklarında yerleşim Arzincan olarak kaydedilmiştir. Türkçe telaffuzda ad Erzincan biçimini almıştır.

Erzincan, Anadolu'nun en verimli ovalarından birinin merkezindedir. Ancak şehir, Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki konumu nedeniyle tarih boyunca büyük depremler yaşamıştır. 1939 Erzincan depremi, Türkiye tarihinin en yıkıcı doğal afetlerinden biridir ve şehir bu felaketten sonra bugünkü konumunda yeniden inşa edilmiştir.

Kent, Selçuklu ve Mengücekli dönemlerinde önemli bir kültür merkeziydi. Ünlü mutasavvıf şair Yunus Emrenin de yörede yaşadığına dair rivayetler bulunur.

Erzincan İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Karasu (Fırat'ın kollarından biri) vadisindeki geniş Erzincan ovasında yer alır. Şehir, 1939 depreminden sonra büyük ölçüde yeniden inşa edildiği için tarihî dokusunu büyük oranda yitirmiştir. Merkez ilçe, tulum peyniri ve bakır işlemeciliğiyle tanınır. Yörede ayrıca Selçuklu ve Mengücekli dönemine ait yapı kalıntıları bulunur.

Çayırlı

Adı Türkçedir ve yörenin geniş çayır ve mera arazilerini tarif eder. İlçenin eski adı Mans olarak kaydedilmiştir. Cumhuriyet döneminde yapılan ad düzenlemesinde, arazinin bitki örtüsünü anlatan Türkçe ad tercih edilmiştir. İlçe, yüksek plato arazisinde hayvancılıkla geçinir.

İliç

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer ve anlamı kesin biçimde çözülememiştir. İlçe, Fırat Nehri vadisindeki konumuyla ve madencilik faaliyetleriyle bilinir.

Kemah

Erzincan'ın en eski isim geçmişine sahip ilçesidir. Bölgedeki yerleşim, antik kaynaklarda Ani Kamah ve Kamacha adlarıyla geçer. Bizans kaynaklarında kent Kamacha olarak kaydedilmiştir ve önemli bir sınır kalesiydi. Bu ad Türkçe telaffuzda Kemah biçimini almıştır.

Kemah, Mengücekli Beyliğinin merkezlerinden biriydi. İlçede, Fırat vadisine hâkim kayalık üzerindeki kale ve Mengücek Gazi Türbesi bulunur. Bu türbe, Anadolu Selçuklu dönemi taş işçiliğinin dikkat çekici örneklerindendir.

Kemaliye

Adı Cumhuriyet dönemine aittir ve Mustafa Kemal Atatürk'e izafeten verilmiştir. İlçenin eski adı Eğin ya da Egindir; bu ad, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayanır ve kaynaklarda yüzyıllarca kullanılmıştır.

Kemaliye, Türkiye'nin en dikkat çekici doğa ve mimari mirasına sahip ilçelerinden biridir. Karanlık Kanyon, Fırat Nehrinin dar bir yarma vadi içinden geçtiği olağanüstü bir oluşumdur. İlçedeki Taş Yol, yöre halkının onlarca yıl boyunca elle kayaları oyarak yaptığı bir tünel yolu olup Türkiye'nin en sıra dışı mühendislik hikâyelerinden biridir. Kemaliye ayrıca geleneksel konak mimarisi ve Cittaslow üyeliğiyle tanınır.

Otlukbeli

Adı Türk tarihinin önemli bir olayına dayanır. 1473 yılında Fatih Sultan Mehmed ile Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan arasındaki Otlukbeli Savaşı bu yörede gerçekleşmiştir. Bu savaş, Osmanlıların Doğu Anadolu'daki hâkimiyetini pekiştiren dönüm noktalarından biridir.

Adın kendisi Türkçedir: "otluk" bol otlu mera, "bel" ise dağ geçidi anlamına gelir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Erzincan'ın en küçük nüfuslu yerleşimidir.

Refahiye

Adı Osmanlı dönemine aittir. İlçenin eski adı Gercanistir. 19. yüzyılda yapılan iskân düzenlemelerinde yerleşime, refah ve bolluk anlamı taşıyan Refahiye adı verilmiştir. Anadolu'da Aziziye, Hamidiye, İhsaniye ve Reşadiye gibi adlarla aynı dönemin ürünüdür.

İlçe, Sivas ile Erzincan arasındaki yol güzergâhında yer alır ve ormanlarıyla bilinir.

Tercan

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölgedeki yerleşim, Ermeni ve Bizans kaynaklarında Derceane ve Derjan biçimlerinde geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Tercan biçimini almıştır.

Tercan, Anadolu Türk mimarisinin önemli yapılarından birine ev sahipliği yapar: Mama Hatun Külliyesi. Saltuklu döneminden kalan bu yapı topluluğu, dairesel planlı türbesiyle Anadolu'da benzeri az bulunan bir eserdir. Mama Hatun, Saltuklu hanedanının kadın hükümdarıdır ve Anadolu'da devlet yöneten ender kadın figürlerden biridir.

Üzümlü

Adı Türkçedir ve yörede yetiştirilen üzümden gelir. İlçenin eski adı Cimindir; bu ad bugün de yöreye özgü bir üzüm çeşidinin adında yaşar. Cimin üzümü, iri taneleri ve dayanıklılığıyla bilinen coğrafi işaretli bir üründür.

İlçe, Erzincan ovasının doğu kesiminde yer alır ve bağcılıkla geçinir.

Erzincan Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Antik ve Bizans katmanı: Erzincan (Erez ve Eriza), Kemah (Kamacha) ve Tercan (Derceane) adları, bölgenin Roma ve Bizans dönemi yerleşim geçmişini taşır.
• Selçuklu ve beylik katmanı: Kemah ve Tercan, Mengücekli ile Saltuklu dönemlerinin merkezleri olmuş ve anıtsal yapılar bırakmıştır.
• Osmanlı katmanı: Refahiye adı, 19. yüzyıl iskân politikasının ürünüdür; Otlukbeli adı ise bir savaş alanının adını taşır.
• Cumhuriyet katmanı: Kemaliye, Çayırlı ve Üzümlü adları, 20. yüzyıl Türkçe adlandırma tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Erzincan adı nereden geliyor?

Ad iki bölümden oluşur. İlk bölüm antik yerleşim adı olan Erez ve Erizaya, ikinci bölümdeki can eki ise Farsça kökenli ve kent anlamı taşıyan eke dayanır. Ermeni kaynaklarında kent Yerznka biçiminde geçer.

Kemaliye ilçesinin eski adı neydi?

Kemaliyenin eski adı Eğin ya da Egindir. Bu ad bölgede yüzyıllarca kullanılmıştır. Bugünkü ad Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürke izafeten verilmiştir.

Kemaliye Taş Yol nedir?

Taş Yol, yöre halkının onlarca yıl boyunca elle kayaları oyarak yaptığı bir tünel yoludur. Karanlık Kanyon boyunca uzanan bu yol, Türkiyenin en sıra dışı mühendislik hikâyelerinden biri sayılır.

Mama Hatun kimdir?

Mama Hatun, Saltuklu hanedanının kadın hükümdarıdır ve Anadoluda devlet yöneten ender kadın figürlerden biridir. Tercandaki dairesel planlı türbesi ve külliyesi kendi adını taşır.

Erzincan kaç ilçeden oluşuyor?

Erzincan ilinde merkez dahil 9 ilçe vardır: Merkez, Çayırlı, İliç, Kemah, Kemaliye, Otlukbeli, Refahiye, Tercan ve Üzümlü.