Eskişehir ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Dorylaiondan Lületaşı Diyarına

Eskişehir Adı Nereden Geliyor?

Eskişehir, adı Türkçe olan ama kökeni antik bir kente dayanan ilginç bir örnektir.

Bölgedeki antik kentin adı Dorylaion (Dorylaeum)dur. Frigya bölgesinin önemli merkezlerinden olan bu kent, Roma ve Bizans dönemlerinde sıcak su kaynakları ve stratejik konumuyla tanınıyordu. Kent, Birinci Haçlı Seferi sırasında 1097 yılında yapılan Dorylaion Muharebesi ile tarihe geçmiştir.

Türkmenler bölgeye geldiklerinde, Dorylaion kentinin harabelerini ve kalıntılarını görmüş; buraya Eskişehir, yani eski, terk edilmiş şehir adını vermişlerdir. Yeni yerleşim, Porsuk Çayı kıyısında, antik kentin biraz güneyinde gelişmiştir. Anadolu'da Eskihisar, Eskiköy ve Ören gibi adlar da aynı gözlem mantığıyla verilmiştir.

Eskişehir, dünya ölçeğinde tanınan bir doğal taşa ev sahipliği yapar: lületaşı. Beyaz, hafif ve kolay işlenen bu magnezyum silikat taşı, dünyada neredeyse yalnızca bu yörede ticari ölçekte çıkarılır. Lületaşından yapılan pipolar ve el işlemeleri, yüzyıllardır Eskişehir'in kimliğini oluşturur.

Şehir ayrıca Osmanlı sivil mimarisinin korunduğu Odunpazarı semti, Porsuk Çayı kıyısındaki düzenlemeleri ve üniversite kentliği kimliğiyle tanınır.

Eskişehir Merkez İlçeleri

Odunpazarı

Adı Türkçedir ve Osmanlı dönemindeki ekonomik işlevini doğrudan anlatır: odun satılan pazar yeri. Yörede kesilen ve şehre getirilen yakacak odunun satıldığı meydan, semtin adı hâline gelmiştir.

Odunpazarı, Eskişehir'in tarihî çekirdeğidir ve restore edilmiş Osmanlı evleriyle tanınır. Semtte ayrıca Kurşunlu Külliyesi ve lületaşı müzesi bulunur. İlçe, büyükşehir düzenlemesiyle merkez ilçe olarak kurulmuştur.

Tepebaşı

Adı Türkçedir ve doğrudan konumu tarif eder: tepenin başında, yükseltide kalan yer. Porsuk Çayının kuzeyindeki yükselti üzerinde gelişen bu bölge, zamanla Eskişehir'in modern yerleşim alanı hâline gelmiştir. İlçe, üniversite kampüsleri ve planlı konut alanlarıyla bilinir.

Eskişehir İlçelerinin İsim Kökenleri

Alpu

Adı Türkçedir. Eski Türkçede "alp" yiğit, kahraman anlamına gelir ve kişi adı olarak yaygın kullanılmıştır. Adın, bölgeye yerleşen bir kişi ya da oymaktan geldiği kabul edilir. İlçe, Porsuk vadisindeki verimli ovada yer alır ve tarımla geçinir. Yörede linyit yatakları bulunur.

Beylikova

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Beylik" bir beye ait olan, "ova" ise arazi yapısını tarif eder. Ad, yörenin bir beye tahsis edilmiş toprak olduğuna işaret eder. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Çifteler

Adı Türkçedir. Bir görüş, adı yörede bulunan iki ayrı su kaynağına ya da iki yerleşimin birleşmesine bağlar. Bir başka açıklama, adı çift sürmek, tarla sürmek anlamındaki sözcükle ilişkilendirir.

Çifteler, Türkiye eğitim tarihinde özel bir yere sahiptir: Çifteler Köy Enstitüsü, 1937 yılında açılan ilk köy enstitüsüdür ve Cumhuriyetin eğitim seferberliğinin başlangıç noktası sayılır. İlçede ayrıca Osmanlı döneminden kalma Çifteler Harası bulunur; bu at yetiştirme çiftliği, Osmanlı ordusunun süvari ihtiyacını karşılamak için kurulmuştur. Sakarya Nehrinin kaynaklarından biri olan Sakarbaşı da bu ilçededir.

Günyüzü

Adı Türkçedir ve doğrudan coğrafi konumu tarif eder: güneş gören yamaç. Anadolu ağızlarında güney ve günyüzü sözcükleri, güneş alan yamaçları anlatmak için kullanılır. İlçe, Eskişehir'in güneydoğusundaki plato kesiminde yer alır ve 1990 yılında kurulmuştur.

Han

Türkiye'nin en kısa ilçe adlarından biridir. Adı Türkçedir ve yol üzerindeki konaklama yapısından gelir. İlçe sınırlarında Selçuklu dönemine ait kervansaray kalıntıları bulunur; bu yapılar, Konya ile Batı Anadolu arasındaki ticaret yolunun konak noktalarıydı. İlçe, Eskişehir'in en küçük nüfuslu yerleşimidir ve 1990 yılında kurulmuştur.

İnönü

Adı Türkçedir ve coğrafi bir tanımdan gelir: mağara ve oyuk anlamındaki "in" sözcüğü ile önü sözcüğünün birleşimi. Yörede bulunan kaya oyukları adın kaynağı olarak gösterilir.

İnönü, Türk tarihinde merkezi bir yere sahiptir: Millî Mücadele sırasında 1921 yılında yapılan Birinci ve İkinci İnönü Muharebeleri bu yörede gerçekleşmiştir. Bu zaferler, Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusunun ilk büyük başarıları olmuş ve uluslararası alanda Ankara hükümetinin tanınmasına zemin hazırlamıştır. İsmet Paşa, bu savaşlar nedeniyle soyadı kanunu çıktığında İnönü soyadını almıştır.

Mahmudiye

Adı Osmanlı dönemine aittir ve padişah II. Mahmuda izafeten verilmiştir. Yerleşim, 19. yüzyılda kurulan hara ve iskân düzenlemeleri kapsamında oluşmuştur.

İlçe, Türkiye at yetiştiriciliğinin merkezlerinden biridir. Mahmudiye Harası, Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine uzanan kesintisiz bir gelenekle Türkiye'nin en önemli safkan at üretim tesislerinden biri olmuştur.

Mihalgazi

Adı, Osmanlı kuruluş dönemine ait bir figüre dayanır. Köse Mihal, Bizans tekfuru iken Osman Gazi'nin yakın silah arkadaşı olmuş ve İslamı kabul ederek Mihal Gazi adıyla anılmıştır. Onun soyundan gelen Mihaloğulları ailesi, Osmanlı akıncı beyleri arasında önemli bir yer tutmuştur.

İlçe, Sakarya Nehri vadisinde yer alır ve 1991 yılında kurulmuştur.

Mihalıççık

Adı, Mihalgazi ile aynı tarihî figüre dayanır. Ad, Mihal adına küçültme eki getirilerek oluşmuştur; küçük Mihal yerleşimi anlamına gelir. Bölge, Mihaloğulları ailesine tahsis edilen topraklar arasındaydı.

İlçe, Türk edebiyatında da anılır: ünlü şair Yunus Emrenin türbelerinden biri bu ilçe sınırlarındadır ve yörede Yunus Emre anma etkinlikleri düzenlenir.

Sarıcakaya

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: sarıca ve kaya. Ad, yöredeki kayaların sarımsı rengini tarif eder. İlçe, Sakarya Nehri vadisindeki mikroklima sayesinde Eskişehir'in en ılıman kesimidir; burada seracılık ve erkenci sebze üretimi yapılır. Bu durum, İç Anadolu'nun sert ikliminde bir istisna oluşturur.

Seyitgazi

Adı bir İslam kahramanına dayanır. Seyyid Battal Gazi, 8. yüzyılda Bizans sınırındaki akınlarda ün kazanmış ve Türk halk edebiyatında Battalname destanının kahramanı olmuş bir figürdür.

İlçedeki Seyyid Battal Gazi Külliyesi, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde genişletilmiş büyük bir yapı topluluğudur ve Anadolu'nun önemli ziyaret merkezlerinden biridir. İlçe sınırlarında ayrıca Frig dönemine ait kaya anıtları bulunur; bunlar arasında Aslankaya ve Frig Vadisi kalıntıları sayılır.

Sivrihisar

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: sivri ve hisar. Ad, yörenin sivri kayalık tepeleri üzerindeki kaleyi tarif eder.

Sivrihisar'ın antik adı Pessinustur ve bu kent, antik dünyanın en önemli kült merkezlerinden biriydi. Ana tanrıça Kybele kültünün merkezi olan Pessinus, Roma'ya taşınan kutsal taşın kaynağı olarak tarihe geçmiştir. Kent aynı zamanda Galat bölgesinin dinî başkenti sayılıyordu.

İlçe, ünlü matematikçi ve mühendis Hezarfen Ahmed Çelebi ile bir başka bilgin olan Nasreddin Hocanın doğduğu Hortu köyüne yakınlığıyla da anılır. Sivrihisar Ulu Camii, ahşap direkli cami mimarisinin Anadolu'daki en önemli örneklerindendir ve UNESCO geçici listesinde yer alır.

Eskişehir Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Frig ve antik katman: Eskişehir'in kaynağı Dorylaion, Sivrihisar'daki Pessinus ve Seyitgazi'deki Frig kaya anıtları, MÖ 1. binyıla uzanan mirası taşır.
• Osmanlı kuruluş katmanı: Mihalgazi ve Mihalıççık adları, Köse Mihal ve Mihaloğulları ailesinin izini yaşatır.
• İslami dönem katmanı: Seyitgazi adı, Battalname destanının kahramanı Seyyid Battal Gazi ile bölgeye yerleşmiştir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Eskişehir, Sivrihisar, Odunpazarı, Tepebaşı, Günyüzü ve Sarıcakaya adları, arazinin biçimini, rengini, konumunu ve işlevini doğrudan anlatır.
• Osmanlı ve Cumhuriyet katmanı: Mahmudiye ve İnönü adları, 19. ve 20. yüzyıl adlandırma tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eskişehir adı nereden geliyor?

Türkmenler bölgeye geldiklerinde antik Dorylaion kentinin harabeleriyle karşılaşmış ve buraya eski, terk edilmiş şehir anlamında Eskişehir adını vermişlerdir. Yeni yerleşim Porsuk Çayı kıyısında gelişmiştir.

Lületaşı nedir ve neden Eskişehirle özdeşleşti?

Lületaşı, beyaz ve kolay işlenen bir magnezyum silikat taşıdır. Dünyada neredeyse yalnızca Eskişehir yöresinde ticari ölçekte çıkarılır ve pipo ile el işlemesi yapımında kullanılır.

Sivrihisarın antik adı neydi?

Sivrihisarın antik adı Pessinustur. Bu kent, ana tanrıça Kybele kültünün merkeziydi ve Galat bölgesinin dinî başkenti sayılıyordu.

İnönü adı nasıl soyadı oldu?

1921 yılındaki Birinci ve İkinci İnönü Muharebeleri bu yörede yapılmıştır. İsmet Paşa, bu zaferler nedeniyle soyadı kanunu çıktığında İnönü soyadını almıştır.

Eskişehir kaç ilçeden oluşuyor?

Eskişehir ilinde 14 ilçe vardır: Alpu, Beylikova, Çifteler, Günyüzü, Han, İnönü, Mahmudiye, Mihalgazi, Mihalıççık, Odunpazarı, Sarıcakaya, Seyitgazi, Sivrihisar ve Tepebaşı.