Elazığ ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Harputtan Mamuretülazize

Elazığ Adı Nereden Geliyor?

Elazığ, Türkiye'nin en genç il adlarından birine sahiptir. Kentin bugünkü adı 19. yüzyılın ikinci yarısında verilmiştir.

Bölgenin asıl tarihî merkezi, ovaya hâkim yüksek plato üzerindeki Harputtu. Ancak Harput'un sarp konumu ve su sıkıntısı nedeniyle, 1860'lı yıllarda ovaya yeni bir yerleşim kurulmuştur. Bu yeni şehre, dönemin padişahı Sultan Abdülazize izafeten Mamuretülaziz adı verilmiştir. Arapça mamure bayındır yer, imar edilmiş şehir anlamına gelir; yani ad, Aziz'in bayındır şehri anlamını taşır.

Mamuretülaziz adı uzun ve söylenmesi güç olduğu için halk arasında kısaltılarak Elaziz biçiminde kullanılmıştır. Cumhuriyet döneminde, 1937 yılında yapılan düzenlemeyle ad Elazığ olarak kesinleşmiştir. Bu değişiklikte, Türkçede yurt anlamı taşıyan "el" sözcüğünün vurgulanması amaçlanmıştır.

Bölgenin çok daha eski adı ise Harput ile ilişkilidir. Harput adı, Ermeni kaynaklarında Kharpert biçiminde geçer; sondaki "berd" eki Ermenicede kale anlamına gelir. Bizans kaynaklarında kent Kharpote, Arap kaynaklarında Hısn Ziyad adlarıyla anılmıştır.

Elazığ İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Harput platosunun eteğindeki ovada kurulmuştur. Şehrin hemen üzerindeki Harput, bugün merkez ilçeye bağlı bir mahalle olmakla birlikte tarihî önemini korur. Harput Kalesi, Urartu döneminden başlayarak Roma, Bizans, Artuklu ve Osmanlı dönemlerinde sürekli kullanılmıştır. Buradaki Ulu Cami, Artuklu döneminden kalma ve eğik minaresiyle tanınan bir yapıdır.

Elazığ ayrıca müzik kültürüyle bilinir; Harput müziği ve gakkoş kültürü yörenin kimliğini oluşturur.

Ağın

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, ortaçağ kaynaklarında benzer biçimlerde geçer ve adın kökeninin çözülemediği kabul edilir. Bir görüş, adı Türkçedeki ağın ve akın sözcükleriyle ilişkilendirir.

Ağın, Keban Barajının oluşturduğu göl kıyısında yer alır ve Elazığ'ın en küçük nüfuslu ilçesidir. İlçe, cevizleri ve geleneksel taş mimarisiyle bilinir.

Alacakaya

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Alaca" karışık renkli, "kaya" ise arazi yapısını tarif eder. İlçenin eski adı Gulemandır. Cumhuriyet döneminde yapılan ad düzenlemesinde Türkçe kökenli Alacakaya adı verilmiştir.

İlçe, Türkiye madencilik tarihinde önemli bir yere sahiptir: buradaki krom yatakları, dünya ölçeğinde kaliteli cevher üretmiş ve uzun süre Türkiye'nin başlıca krom kaynağı olmuştur.

Arıcak

Adı Türkçedir ve arıcılıkla ilişkilendirilir; yörede bal üretiminin yaygın olması adın kaynağı olarak gösterilir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve dağlık arazide tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Baskil

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer ve anlamı kesin biçimde çözülememiştir. Bir görüş, adı Ermenice ve Süryanice kaynaklardaki yerleşim adlarıyla ilişkilendirir.

Baskil, Fırat Nehri vadisindeki konumuyla ve kayısı ile üzüm üretimiyle tanınır. İlçe sınırlarında Keban Barajı gölü uzanır.

Karakoçan

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimi olarak yorumlanır: kara ve koçan. Türkçede kara sözcüğü kişi ve yer adlarında güçlü, iri anlamında kullanılır. Bir başka görüş, adı bölgeye yerleşen bir oymağa bağlar. İlçe, Peri Suyu vadisindeki konumuyla ve tarımla geçinir.

Keban

Adı Farsça kökenlidir ve maden ocağı, maden işletmesi anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirilir. Bu açıklama, ilçenin tarihiyle birebir örtüşür: Keban gümüş ve kurşun madenleri, Osmanlı döneminde devletin en önemli darphane kaynaklarından biriydi. Yörede maden işletmeciliği yüzyıllarca sürmüştür.

Keban, Türkiye enerji tarihinde de merkezi bir yere sahiptir: 1974 yılında tamamlanan Keban Barajı, Fırat üzerindeki ilk büyük baraj olmuş ve Türkiye'nin elektrik üretiminde dönüm noktası oluşturmuştur. Barajın oluşturduğu göl, çevredeki tarihî yerleşimlerin bir bölümünü sular altında bırakmıştır.

Kovancılar

Adı Türkçedir ve arıcılıkla ilişkilidir. Kovan, arı yetiştiriciliğinde kullanılan yapıdır; kovancı ise bu işi yapan kişidir. Sondaki çoğul eki, bu işle uğraşan bir topluluğu gösterir. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur ve Elazığ'ın en kalabalık ilçelerinden biridir.

Maden

Adı Türkçedir ve doğrudan yeraltı zenginliğinden gelir. İlçe, Türkiye madencilik tarihinin en eski merkezlerinden biridir: buradaki bakır yatakları Osmanlı döneminden beri işletilmektedir. Ergani Bakır İşletmeleri olarak bilinen tesisler, Cumhuriyet döneminde Türkiye'nin sanayileşme hamlesinin simge yapılarındandı.

İlçe, dik yamaçlara kurulmuş kademeli yerleşim dokusuyla ve tarihî demiryolu istasyonuyla bilinir.

Palu

Elazığ'ın en eski isim geçmişine sahip ilçelerinden biridir. Bölgedeki yerleşim, Urartu kaynaklarında Şebeteria adıyla geçer; burada Urartu kralı I. Menua dönemine ait çivi yazılı kitabeler bulunmuştur. Ortaçağ kaynaklarında kent Balu ve Palu biçimlerinde kaydedilmiştir.

Palu, Murat Nehri kıyısındaki kayalık üzerinde kurulmuş kalesiyle tanınır. İlçede ayrıca Osmanlı dönemi Cemşid Bey Camii ve tarihî hamam bulunur. Palu, Urartu kitabeleri sayesinde Doğu Anadolu tarihinin belgelenmesinde önemli bir yere sahiptir.

Sivrice

Adı Türkçedir ve sivri, ucu keskin anlamındaki sözcükten gelir; sondaki "ce" niteleme ekidir. Yörenin sivri tepeleri adın kaynağı olarak gösterilir.

Sivrice, Türkiye'nin en dikkat çekici doğal oluşumlarından birine ev sahipliği yapar: Hazar Gölü. Doğu Anadolu Fay Hattı üzerinde tektonik hareketlerle oluşan bu göl, berrak suyu ve göl altındaki batık kalıntılarla bilinir. Halk arasında gölün dibinde bir batık şehir bulunduğuna dair anlatılar yaygındır; su seviyesi düştüğünde ortaya çıkan taş yapı kalıntıları bu anlatıları beslemiştir.

Elazığ Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Urartu ve antik katman: Palu (Şebeteria) ve Harput adları, MÖ 1. binyıla uzanan yerleşim geçmişini belgeler.
• Ortaçağ katmanı: Harput (Kharpert), Baskil ve Ağın adları, Bizans, Ermeni ve Artuklu dönemlerinin izlerini taşır.
• Madencilik katmanı: Keban, Maden ve Alacakaya adları, yeraltı zenginliğinin yer adlarına nasıl yerleştiğini gösterir.
• Osmanlı katmanı: Mamuretülaziz adı, Sultan Abdülazize izafeten verilmiş 19. yüzyıl adlandırmasıdır.
• Cumhuriyet katmanı: Elazığ, Alacakaya, Arıcak ve Kovancılar adları, 20. yüzyıl Türkçe adlandırma tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Elazığ adı nereden geliyor?

Ad, 1860lı yıllarda kurulan yeni şehre Sultan Abdülazize izafeten verilen Mamuretülaziz adından gelir. Bu ad halk arasında Elaziz olarak kısalmış, 1937 yılında Elazığ biçiminde resmîleşmiştir.

Harput adının anlamı nedir?

Harput adı Ermeni kaynaklarında Kharpert biçiminde geçer ve sondaki berd eki kale anlamına gelir. Arap kaynaklarında kent Hısn Ziyad adıyla anılmıştır.

Keban adı nereden geliyor?

Keban adı, Farsça kökenli olup maden ocağı anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirilir. Yöredeki gümüş ve kurşun madenleri Osmanlı döneminde devletin önemli darphane kaynaklarındandı.

Hazar Gölü nasıl oluştu?

Hazar Gölü, Doğu Anadolu Fay Hattı üzerindeki tektonik hareketlerle oluşmuştur. Su seviyesi düştüğünde ortaya çıkan taş yapı kalıntıları, batık şehir anlatılarını beslemiştir.

Elazığ kaç ilçeden oluşuyor?

Elazığ ilinde merkez dahil 11 ilçe vardır: Merkez, Ağın, Alacakaya, Arıcak, Baskil, Karakoçan, Keban, Kovancılar, Maden, Palu ve Sivrice.