Antalya ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Attalostan Turizm Başkentine

Antalya Adı Nereden Geliyor?

Antalya, adının kurucusu belli olan ender şehirlerdendir. Kent, MÖ 2. yüzyılda Bergama (Pergamon) kralı II. Attalos tarafından kurulmuş ve kurucusunun adıyla Attaleia adını almıştır. Kral Attalos, donanmasına uygun doğal bir liman aradığında bu körfezi seçmiş; efsaneye göre komutanlarına "bana yeryüzünün cennetini bulun" demiş ve kent bu arayışın sonunda kurulmuştur.

Attaleia adı, yüzyıllar içinde ses değişimleriyle bugünkü biçimine ulaşmıştır. Bizans döneminde Attaleia, Selçuklu ve Osmanlı kaynaklarında Antalya ve Adalya biçimlerinde geçer. Batı kaynaklarında ise kent uzun süre Satalia ve Adalia adlarıyla anılmıştır. Türkçe telaffuzda araya bir "n" sesi girmesi, dilbilimde sıkça görülen bir olaydır.

Antik dönemde bugünkü Antalya ili sınırları üç ayrı bölgeye ayrılıyordu: batıda Likya, ortada Pamfilya ve kuzeyde Pisidya. Bu üç bölgenin her biri kendi dilini, kendi kentlerini ve kendi yer adı geleneğini üretmiştir. Bu yüzden Antalya, Türkiye'nin isim katmanı en zengin illerinden biridir.

Kentin simgesi olan Hadrianus Kapısı, imparator Hadrianus'un MS 130 yılındaki ziyareti anısına yapılmıştır. Eski kent dokusunu barındıran Kaleiçi adı ise Türkçedir ve surların içinde kalan mahalleyi tarif eder.

Antalya Merkez İlçeleri

Muratpaşa

Antalya'nın tarihî çekirdeğini, Kaleiçi'ni ve eski limanı kapsayan merkez ilçedir. Adını, 16. yüzyılda bölgede görev yapan ve burada camisi bulunan Osmanlı devlet adamı Murat Paşadan alır. Muratpaşa Camii, kentin en eski Osmanlı yapılarından biridir. İlçe, 2008 yılındaki büyükşehir düzenlemesiyle kurulmuştur.

Kepez

Adı Türkçe bir coğrafi terimdir. Anadolu ağızlarında "kepez" sözcüğü, sarp yamaç, dik kayalık ya da tepe anlamına gelir. İlçe, Antalya'nın kuzeyindeki traverten platosunun yükseldiği kesimde yer aldığı için bu adı almıştır. Türkiye genelinde Kepez adlı burun ve tepeler bulunması, sözcüğün coğrafi terim olarak yaygınlığını gösterir.

Konyaaltı

Adı, coğrafi konumu birebir tarif eder: Konya yönüne giden yolun aşağısında, denize inen kıyı şeridi. Toroslar üzerinden Konya'ya bağlanan tarihî güzergâhın Antalya tarafındaki eteği bu adı doğurmuştur. İlçe, uzun çakıl plajı ve Beydağları eteklerindeki konumuyla bilinir.

Aksu

Adını, ilçe içinden geçen ve denize dökülen Aksu Çayından alır. Bu akarsuyun antik adı Kestrostur. Türkçedeki "ak" sözcüğü suyun berraklığını ve köpüklü akışını tarif eder. İlçe sınırlarında, Pamfilya bölgesinin en iyi korunmuş antik kentlerinden Perge bulunur. Perge adı Roma öncesi Anadolu dillerine dayanır ve kökeni tam olarak çözülememiştir.

Döşemealtı

Adı, Roma dönemi yol mühendisliğinin izini taşır. Toroslar üzerinden Pisidya'ya çıkan tarihî yolun taş döşeli bölümüne halk arasında Döşeme denilmiş; bu geçidin aşağısındaki yerleşim de Döşemealtı adını almıştır. Bugün Via Sebaste olarak bilinen bu Roma yolunun taş döşemeleri hâlâ görülebilir. İlçe ayrıca dokuma halısıyla tanınır.

Antalya İlçelerinin İsim Kökenleri

Akseki

Adı iki Türkçe sözcüğün birleşimidir. "Ak" beyaz, açık renk; "seki" ise basamak biçiminde düz alan, taraça demektir. Akseki, yani beyaz basamak adı, ilçenin kireçtaşı kayalıklar üzerindeki basamaklı arazi yapısını doğrudan tarif eder. İlçe, taş ve ahşap dokuyu birleştiren geleneksel düğmeli ev mimarisiyle ünlüdür; deprem dayanımı yüksek bu yapı tekniği yörenin özgün mirasıdır.

Aksu

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Alanya

Adı en çok değişmiş ilçelerdendir. Antik dönemde kent Korakesion adıyla biliniyordu; bu ad Yunanca kuzgun anlamındaki sözcüğe dayandırılır ve kalenin oturduğu sivri kayalığın biçimini tarif ettiği düşünülür. Bizans döneminde kent Kalonoros, yani güzel dağ adıyla anılmıştır.

1221 yılında kenti fetheden Anadolu Selçuklu sultanı I. Alâeddin Keykubad, buraya kendi adından türeyen Alâiye adını vermiştir. Kent yüzyıllarca Alâiye olarak anılmış; 1935 yılında Atatürk'ün ziyareti sırasında ad Alanya biçiminde düzenlenmiştir. İlçenin simgeleri olan Kızıl Kule ve tersane, Alâeddin Keykubad döneminden kalmadır.

Demre

Likya bölgesinin en önemli kentlerinden Myra buradadır. Myra adının Likya dilinde bir yer adına dayandığı, kökeninin tam olarak çözülemediği kabul edilir. Kent, Hristiyanlık tarihinde özel bir yere sahiptir: 4. yüzyılda burada piskoposluk yapan Aziz Nikolaos, Noel Baba figürünün tarihî kaynağıdır.

Bugünkü Demre adı, Myra adının Türkçe telaffuzdaki dönüşmüş biçimi olarak kabul edilir. İlçe uzun süre Kale adıyla anılmış, 2005 yılında resmî adı Demre olarak değiştirilmiştir. Yörede kayaya oyulmuş Likya mezarları ve antik tiyatro bulunur.

Elmalı

Adı Türkçedir ve yörede yetişen elma bahçelerinden gelir. Yüksek plato ikliminin elma yetiştiriciliğine uygun olması, adın kaynağıdır. İlçe sınırlarında, Likya bölgesinin önemli merkezlerinden Podalia ve Bayındır Höyük gibi arkeolojik alanlar bulunur. Elmalı ayrıca Osmanlı dönemi ahşap tavanlı camileri, Ömer Paşa Camii ve tasavvuf geleneğiyle tanınır; ünlü mutasavvıf Abdal Musa'nın tekkesi bu yöredir.

Finike

Adı, antik kent Phoinix (Phoenicus) adından gelir. Yunancada bu sözcük hem hurma ağacı hem de Fenikeliler anlamını taşır. Kentin adının, bölgede yetişen hurma ağaçlarından ya da Fenikeli denizcilerin buradaki varlığından geldiği düşünülür. Phoinix adı Türkçe telaffuzda Finike biçimini almıştır. İlçe bugün portakalıyla ünlüdür; Finike portakalı coğrafi işaretli bir üründür. Yakınındaki Limyra antik kenti, Likya Birliğinin önemli merkezlerindendi.

Gazipaşa

Antik adı Selinus olan bu kıyı ilçesi, Roma tarihinde özel bir yere sahiptir: imparator Traianus MS 117 yılında burada hayatını kaybetmiş ve anısına bir anıt yapılmıştır. Bu nedenle kent bir dönem Traianopolis adıyla da anılmıştır. Selinus adı Türkçe telaffuzda Selinti biçimine dönüşmüş ve ilçe uzun süre bu adla bilinmiştir. 1933 yılında yapılan düzenlemeyle ilçeye, Atatürk'ün Gazi unvanına atıfla Gazipaşa adı verilmiştir.

Gündoğmuş

Adı Türkçedir ve doğrudan coğrafi konumla ilişkilendirilir. Toros Dağlarının doğuya bakan yamaçlarında kurulan yerleşimin güneşi erken görmesi, adın kaynağı olarak gösterilir. Bir başka açıklama, adı bölgeye yerleşen bir oymağın ya da Gündoğmuş adlı bir kişinin adına bağlar. Türkçede Gündoğdu, Gündoğmuş ve Aydoğmuş gibi kişi adları eskiden beri kullanılır.

İbradı

Antalya'nın en küçük nüfuslu ilçesidir. Yörenin eski adı Ormana olarak da geçer ve bu ad bugün ilçeye bağlı ünlü bir belde adıdır. İbradı adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğu görüşü ağır basar. İlçe, Akseki ile aynı geleneği paylaşan düğmeli ev mimarisiyle ve sedir ormanlarıyla tanınır.

Kaş

Adı Türkçedir ve coğrafi bir benzetmeye dayanır. Anadolu ağızlarında "kaş" sözcüğü, kavisli sırt, çıkıntı yapan yamaç anlamına gelir; ilçe merkezinin denize doğru kavis çizerek uzanan yarımada biçimi bu adı doğurmuştur. Antik dönemde burada Likya kenti Antiphellos bulunuyordu. Antiphellos adı, karşısındaki Phellos kentine göre konumunu tarif eder; Yunancada "phellos" taşlık, kayalık arazi demektir. İlçe sınırlarında ayrıca sular altındaki batık kent Kekova ve Likya Birliğinin başkenti Ksanthosa yakın alanlar bulunur.

Kemer

Adı Türkçedir. İlçenin eski adı Eskiköydür. 20. yüzyılın başlarında, dağlardan gelen sel sularının yerleşimi basmasını önlemek için köylüler taştan uzun bir duvar ve kemer yapmış; bu yapı zamanla yerleşimin adı hâline gelmiştir. İlçe sınırlarında, Likya ile Pamfilya sınırındaki antik kent Phaselis ve doğal gaz alevlerinin yandığı Yanartaş (Khimaira) bulunur.

Korkuteli

Adı bir Osmanlı şehzadesine dayanır. Yörede uzun süre etkili olan ve burada türbesi bulunan Şehzade Korkutun adından geldiği kabul edilir; Şehzade Korkut, II. Bayezid'in oğlu ve Yavuz Sultan Selim'in kardeşidir. İlçenin çok daha eski adı ise antik Pisidya kenti Termessosa yakın konumdaki Isinda ve Kolobatos gibi yerleşimlerle ilişkilidir. Osmanlı kayıtlarında yöre uzun süre İstanoz adıyla geçer; bu ad, bölgedeki antik yerleşim adının Türkçeleşmiş biçimidir.

Kumluca

Adı Türkçedir ve arazi yapısını doğrudan tarif eder: kumlu, kumsal toprakla kaplı yer. Akdeniz kıyısındaki alüvyal ovanın yapısı bu adı doğurmuştur. İlçe sınırlarında, Likya Birliğinin altı büyük oy hakkına sahip kentlerinden Olympos ve liman kenti Rhodiapolis bulunur. Olympos adı, Yunanca yüksek dağ anlamındaki sözcükten gelir ve Anadolu'da birden fazla dağa verilmiştir.

Manavgat

Adının kökeni tartışmalıdır. En yaygın görüş, adın Luvi ve sonraki Anadolu dillerinde su ve akarsu ile ilgili bir kökten geldiğidir; Manavgat Irmağının bölgedeki merkezi önemi bunu destekler. İkinci bir görüş, adı bölgeye yerleşen Türkmen topluluklarını tanımlayan Manav sözcüğüyle ilişkilendirir; Manav, Anadolu'da yerleşik Türkmen gruplarını anlatan bir terimdir. Irmağın antik adı Melastır ve Yunancada siyah anlamına gelir. İlçe sınırlarında, Pamfilya bölgesinin en görkemli antik kenti Side bulunur; Side adının, Anadolu dillerinde nar anlamına geldiği kabul edilir ve kentte basılan sikkelerde nar figürünün kullanılması bunu doğrular.

Serik

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adın bölgeye yerleşen bir oymak adından geldiğini savunur. Bir diğeri, Türkçede sert, dayanıklı anlamı taşıyan sözcük köküyle ilişkilendirir. İlçe sınırlarında, Pamfilya bölgesinin en iyi korunmuş antik tiyatrosuna sahip Aspendos ve akropolüyle bilinen Sillyon bulunur. Aspendos adı Roma öncesi Anadolu dillerine dayanır; kentte basılan erken dönem sikkelerde ad Estwediiys biçiminde geçer.

Antalya Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Likya katmanı: Demre (Myra), Kaş (Antiphellos), Finike (Phoinix) ve Kumluca (Olympos) adları, kendi dili ve alfabesi olan Likya uygarlığının izini taşır.
• Pamfilya katmanı: Side, Aspendos, Perge ve Sillyon adları, Roma öncesi Anadolu dillerine dayanan kent adlarıdır.
• Helenistik ve Roma katmanı: Antalya (Attaleia) ve Gazipaşa (Selinus, Traianopolis) adları, kurucu hükümdarların ve imparatorların izini yaşatır.
• Selçuklu katmanı: Alanya adı, sultan I. Alâeddin Keykubad'ın adından türeyen Alâiye biçimine dayanır.
• Türkçe coğrafi tanım katmanı: Kaş, Akseki, Kumluca, Kepez, Kemer, Konyaaltı ve Döşemealtı adları, arazinin biçimini ve insan yapısını doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Antalya adı nereden geliyor?

Antalya, MÖ 2. yüzyılda kenti kuran Bergama kralı II. Attalos'un adından türeyen Attaleia adına dayanır. Bu ad yüzyıllar içinde Adalya ve Antalya biçimlerine dönüşmüştür.

Alanya adı ne zaman verildi?

Kent, 1221 yılında Selçuklu sultanı I. Alâeddin Keykubad tarafından fethedilince Alâiye adını almıştır. Bu ad 1935 yılında yapılan düzenlemeyle Alanya biçimine getirilmiştir.

Side adının anlamı nedir?

Side adının, Roma öncesi Anadolu dillerinde nar anlamına geldiği kabul edilir. Kentte basılan antik sikkelerde nar figürünün kullanılması bu görüşü destekler.

Noel Baba hangi Antalya ilçesinde yaşadı?

Aziz Nikolaos, bugünkü Demre ilçesinin bulunduğu antik Myra kentinde 4. yüzyılda piskoposluk yapmıştır. Noel Baba figürünün tarihî kaynağı bu kişidir.

Gazipaşa ilçesinin eski adı neydi?

İlçenin antik adı Selinus'tur ve Türkçe telaffuzda Selinti biçimine dönüşmüştür. 1933 yılında Atatürk'ün Gazi unvanına atıfla ilçeye Gazipaşa adı verilmiştir.

Antalya kaç ilçeden oluşuyor?

Antalya ilinde 19 ilçe vardır: Akseki, Aksu, Alanya, Demre, Döşemealtı, Elmalı, Finike, Gazipaşa, Gündoğmuş, İbradı, Kaş, Kemer, Kepez, Konyaaltı, Korkuteli, Kumluca, Manavgat, Muratpaşa ve Serik.