Artvin ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Çoruh Vadisinde Saklı İsimler

Artvin Adı Nereden Geliyor?

Artvin, Türkiye'nin isim kökeni en katmanlı illerinden biridir. Çünkü bu topraklarda Kolhis, Roma, Bizans, Gürcü, Selçuklu, Akkoyunlu, Osmanlı ve Rus dönemleri üst üste binmiş; her dönem kendi yer adı geleneğini bırakmıştır.

Şehrin adı ortaçağ kaynaklarında Livane olarak geçer ve Osmanlı kayıtlarında da uzun süre Livane sancağı adıyla anılır. Bugünkü Artvin adının ise, bölgedeki tarihî yerleşim ve kale olan Artanuci ile aynı kökten geldiği düşünülür. Artanuci, ortaçağ Gürcü kaynaklarında önemli bir ticaret ve yönetim merkezi olarak anılır; bugün Ardanuç ilçesinin adı bu addan gelir. Artvin ile Ardanuç adlarının aynı kökten türemiş iki ayrı biçim olması güçlü bir olasılıktır.

Adın anlamı için birkaç öneri sunulmuştur. Bir görüş, Gürcücede arı, temiz ve benzeri anlamlar taşıyan sözcüklerle ilişkilendirir. Bir başka görüş, adın çok daha eski Kafkas dillerine ait bir yer adı olduğunu ve anlamının artık çözülemediğini savunur. Dilciler genellikle ikinci görüşe daha yakın durur: Artvin, kökeni tam olarak belirlenemeyen eski bir yer adıdır.

Şehir, 1878 Berlin Antlaşması sonrasında Rus yönetimine geçmiş, 1918 ve 1921 yıllarındaki gelişmelerle yeniden Türkiye topraklarına katılmıştır. Bu nedenle bölgede Rus dönemi yol ve yapı mirası da belirgindir.

Artvin İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Çoruh Nehri vadisinin dik yamacına adeta asılmış konumuyla Türkiye'nin en dikkat çekici kent yerleşimlerinden biridir. Şehre hâkim Livane Kalesi, kentin eski adını bugüne taşır. Kalenin ilk çekirdeğinin Bizans ve Gürcü dönemlerine, sonraki onarımlarının Osmanlı dönemine ait olduğu kabul edilir. Her yıl haziran ayında düzenlenen Kafkasör Kültür ve Sanat Festivali de merkez ilçe sınırlarındaki yaylada yapılır. Kafkasör adı, Kafkas coğrafyasına yapılan doğrudan bir göndermedir.

Ardanuç

Adı, ortaçağın en önemli kalelerinden biri olan Artanuciye dayanır. Bizans imparatoru Konstantinos Porphyrogennetos, 10. yüzyılda yazdığı eserinde Artanuci'yi bölgenin başlıca ticaret merkezi olarak anlatır ve buradan geçen kervan yollarından söz eder. Artanuci adı Türkçe telaffuzda Ardanuç biçimine dönüşmüştür.

İlçe, dar bir kanyonun içine gizlenmiş konumu ve kayalık bir kütlenin üzerindeki Gevhernik Kalesi ile bilinir. Yörede ayrıca Bagratlı hanedanı döneminden kalma Yeni Rabat ve Dolishane gibi ortaçağ kilise yapıları bulunur.

Arhavi

Karadeniz kıyısındaki bu ilçenin adı, yörenin Laz dili ve kültürüyle doğrudan bağlantılıdır. Ad, kaynaklarda Arkabi biçiminde geçer ve Lazca bir yer adı olduğu kabul edilir. Sözcüğün anlamı için birkaç öneri bulunsa da kesinlik yoktur; kimi araştırmacılar dere ağzı ve yerleşim yeriyle ilgili bir kökten geldiğini düşünür. Arkabi adı Türkçe söyleyişte Arhavi biçimini almıştır. İlçe, kemer köprüleri, çay bahçeleri ve Kafkasya kültür havzasına özgü müzik geleneğiyle tanınır.

Borçka

Adı, bölgede uzun süredir kullanılan bir yer adına dayanır ve kaynaklarda Borçha ve benzeri biçimlerde geçer. Adın Gürcüce ya da yerel Kafkas dillerinden birine ait olduğu, anlamının ise kesin biçimde çözülemediği kabul edilir. Bir görüş, adı bölgede yaşayan bir topluluk adıyla ilişkilendirir.

İlçe, Türkiye'nin en etkileyici doğal göllerinden Karagöl ile ve heyelan sonucu oluşmuş göl manzarasıyla tanınır. Ayrıca her sonbahar burada gerçekleşen kuş göçü, dünya ölçeğinde önemli bir doğa olayı olarak izlenir.

Hopa

Türkiye'nin Gürcistan sınırına en yakın liman ilçelerindendir. Adı, yörenin Laz dilindeki bir yer adına dayandırılır; kaynaklarda Hopa ve benzeri biçimlerde geçer. Adın anlamı kesin olarak çözülememiştir, ancak yerel dilde koy, sığınak ya da yerleşim yeriyle ilgili bir kökten geldiği düşünülür. Hopa, Doğu Karadeniz kıyı yolunun sonundaki liman konumu nedeniyle sınır ticaretinin merkezi olmuştur.

Kemalpaşa

Artvin'in en yeni ilçelerinden biridir; 2013 yılında Hopa'dan ayrılarak kurulmuştur. Adı, Cumhuriyet döneminde verilen ve Mustafa Kemal Atatürk'e atıfta bulunan adlandırmalardandır. Yerleşimin daha eski adı Makriyaldır; bu ad Yunanca uzun kıyı anlamına gelen bir ifadeden gelir ve bölgenin Pontus Rum yerleşim geçmişini yansıtır. İlçe, Gürcistan sınırındaki Sarp kapısına en yakın yerleşimlerdendir.

Murgul

Adı, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayanır ve kaynaklarda Murgul ve benzeri biçimlerde geçer. Adın Gürcüce ya da yerel dillerden geldiği kabul edilir. İlçe, Türkiye madencilik tarihinde özel bir yere sahiptir: buradaki bakır yatakları antik dönemden beri bilinmekte olup, 20. yüzyılda modern işletmeye açılmıştır. Bölgenin ekonomisi uzun süre bu maden işletmesi çevresinde şekillenmiştir.

Şavşat

Adı, ortaçağ Gürcü kaynaklarında geçen Şavşeti bölgesinden gelir. Şavşeti, Tao-Klarceti olarak bilinen tarihî bölgenin vilayetlerinden biriydi. Sondaki "eti" eki Gürcücede bölge, ülke anlamı taşır; benzer yapı Kartli-Kaheti gibi adlarda da görülür. Şavşeti adı Türkçe telaffuzda Şavşat biçimini almıştır.

İlçe, Karagöl-Sahara Millî Parkı, ladin ve sarıçam ormanları ve yaylalarıyla bilinir. Ayrıca yörede Bagratlı dönemine ait Tbeti kilisesi kalıntıları bulunur.

Yusufeli

Adı bir Osmanlı devlet adamına dayanır. Yörede görev yapan ve bölgeyi yöneten Yusuf Paşanın adından geldiği kabul edilir; sondaki "eli" eki Türkçede yurt, bölge anlamı taşır ve Türkeli, Beyeli gibi adlarda da karşımıza çıkar. İlçenin daha eski adı Kiskimdir ve bu ad Osmanlı kayıtlarında uzun süre kullanılmıştır.

Yusufeli, Çoruh Nehri üzerindeki rafting parkurlarıyla ve barajın yükselen suları nedeniyle yeni yerleşim alanına taşınmasıyla gündeme gelmiştir. Yörede Bagratlı döneminden kalma İşhan ve Öşvank gibi ortaçağ kilise yapıları bulunur.

Artvin Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Gürcü ve Bagratlı katmanı: Ardanuç (Artanuci), Şavşat (Şavşeti) ve Murgul adları, Tao-Klarceti bölgesinin ortaçağ geçmişini taşır.
• Laz dili katmanı: Arhavi (Arkabi) ve Hopa adları, Doğu Karadeniz kıyısının yerel dil mirasını yansıtır.
• Pontus Rum katmanı: Kemalpaşa ilçesinin eski adı Makriyal, bölgedeki Yunanca yer adı geleneğinin izidir.
• Osmanlı katmanı: Yusufeli adı bir paşadan, Livane adı ise sancak yönetiminden gelir.
• Cumhuriyet katmanı: Kemalpaşa adı, 20. yüzyıl adlandırma anlayışının bölgedeki örneğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Artvin adının anlamı nedir?

Artvin adının kökeni kesin olarak çözülememiştir. Adın, bölgedeki tarihî kale ve yerleşim olan Artanuci ile aynı kökten geldiği düşünülür. Şehir ortaçağ ve Osmanlı kaynaklarında Livane adıyla da anılmıştır.

Livane adı ne anlama geliyor?

Livane, Artvin şehrinin ve çevresindeki idari birimin eski adıdır. Osmanlı kayıtlarında Livane sancağı olarak geçer. Şehre hâkim kale bugün de Livane Kalesi adıyla bilinir.

Şavşat adı nereden geliyor?

Şavşat, ortaçağ Gürcü kaynaklarındaki Şavşeti bölge adından gelir. Sondaki eti eki Gürcücede bölge, ülke anlamı taşır. Bu ad Türkçe telaffuzda Şavşat biçimini almıştır.

Yusufeli ilçesinin eski adı neydi?

Yusufeli, Osmanlı kayıtlarında uzun süre Kiskim adıyla geçer. Bugünkü ad, yörede görev yapan Yusuf Paşadan gelir ve sondaki eli eki yurt, bölge anlamı taşır.

Artvin kaç ilçeden oluşuyor?

Artvin ilinde merkez dahil 8 ilçe vardır: Merkez, Ardanuç, Arhavi, Borçka, Hopa, Kemalpaşa, Murgul, Şavşat ve Yusufeli.