Mersin ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Mersin Ağacından Denizin Kenti

Mersin Adı Nereden Geliyor?

Mersin adının en güçlü ve en yaygın kabul gören açıklaması bitkiseldir. Akdeniz kıyı kuşağında doğal olarak yetişen, beyaz çiçekli ve mis kokulu mersin ağacı (Myrtus communis), kıyı boyunca yoğun kümeler hâlinde bulunur. Yerleşimin çevresindeki bu mersin çalılıkları, kente adını vermiştir. Türkçede bitki adından türeyen yer adları oldukça yaygındır; Çamlıdere, Söğüt, Kavaklıdere ve Ardahan çevresindeki benzer örnekler aynı mantığın ürünüdür.

İkinci bir görüş, adın bölgeye yerleşen Mersinoğulları adlı bir Türkmen oymağından geldiğini savunur. Ancak bu oymak adının da büyük olasılıkla aynı ağaçtan türediği düşünüldüğünde, iki açıklama aynı kökte birleşir.

Mersin, il merkezi olarak görece genç bir şehirdir. 19. yüzyıla kadar burası küçük bir iskele köyüydü; asıl büyük kentler Tarsus ve Silifke idi. Ancak Çukurova pamuğunun dünya pazarına açılmasıyla birlikte Mersin limanı hızla büyümüş, kısa sürede bölgenin ticaret merkezi hâline gelmiştir. Antik dönemde bu kıyıda Zephyrion adlı bir yerleşim bulunduğu bilinir; ayrıca şehrin hemen batısındaki Yumuktepe höyüğü, dünyanın en eski kesintisiz iskân edilmiş yerleşimlerinden biri olarak kabul edilir ve kazılarda MÖ 7. binyıla uzanan tabakalar ortaya çıkarılmıştır.

Şehrin resmî adı bir dönem İçel olarak kullanılmıştır. İçel adı, Selçuklu ve Osmanlı döneminde Toros Dağlarının iç kesimlerini tanımlayan idari bölge adıydı; "iç el", yani iç bölge, iç yurt anlamına gelir. 2002 yılında yapılan düzenlemeyle ilin adı resmen Mersin olarak belirlenmiştir.

Mersin Merkez İlçeleri

Akdeniz

Mersin'in tarihî kent çekirdeğini, limanını ve eski çarşısını kapsayan merkez ilçedir. Adı doğrudan kıyısında bulunduğu denizden gelir. Türkçedeki Akdeniz adının kökeni ise Türk renk-yön sisteminden gelir: eski Türk geleneğinde ak batıyı, kara kuzeyi temsil eder. Osmanlı coğrafyasında güneybatıdaki bu deniz Akdeniz, kuzeydeki ise Karadeniz olarak adlandırılmıştır. İlçe, 2008 yılında yapılan büyükşehir düzenlemesiyle kurulmuştur.

Toroslar

Adını, kentin hemen arkasında yükselen Toros Dağlarından alır. Toros adı, antik dönemdeki Tauros (Taurus) adından gelir. Yunanca ve Latincede bu sözcük boğa anlamına gelir; dağ silsilesinin heybetli ve sert görünümünün boğaya benzetilmesinden doğduğu düşünülür. İlçe, kıyı şeridinden dağların eteklerine doğru uzanan yamaç bölgesini kapsar.

Yenişehir

Adı, Cumhuriyet dönemi kentleşmesinin doğrudan ürünüdür. Mersin'in eski kent merkezinin batısında planlı biçimde gelişen yeni konut ve iş alanlarına halk arasında yenişehir denilmiş, bu tanımlayıcı ifade zamanla resmî ilçe adı hâline gelmiştir. Türkiye'de Ankara, Diyarbakır ve Bursa gibi birçok kentte aynı ad aynı nedenle karşımıza çıkar.

Mezitli

Adı bir kişi adına dayanır. Yörede yaşamış ya da yerleşimi kuran Mezit adlı kişiden geldiği kabul edilir; sondaki "li" eki, ona ait olan, onun soyundan gelen anlamını taşır. Mezit adı, Türkçede ve Arapça kökenli kişi adları arasında kullanılan bir isimdir. İlçe sınırlarında, antik dönemin önemli liman kenti Soli Pompeiopolis bulunur. Soli, felsefe tarihinde stoacılığın kurucusu Kıbrıslı Zenon ile ilişkilendirilen bir merkezdi; kentin adından, dil yanlışı anlamındaki "solecism" terimi türemiştir.

Mersin İlçelerinin İsim Kökenleri

Anamur

Türkiye'nin en güney noktasında yer alan ilçedir. Adı, antik kent Anemuriondan gelir. Yunancada anemos rüzgâr demektir; Anemurion adının "rüzgârlı burun" anlamı taşıdığı ve burnun sürekli rüzgâr alan konumunu tarif ettiği kabul edilir. Ad, Türkçe telaffuzda kısalarak Anamur biçimini almıştır. İlçe; denize sıfır konumdaki görkemli Mamure Kalesi, Anemurion antik kenti ve muzuyla tanınır. Mamure adı Arapça kökenlidir ve bayındır, imar edilmiş anlamına gelir.

Aydıncık

Antik adı Kelenderis (Celenderis) olan bu kıyı ilçesi, Kilikya bölgesinin önemli limanlarındandı. Kelenderis adı Roma öncesi Anadolu dillerine dayanır ve kökeni kesin olarak çözülememiştir. Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde yerleşim Gilindire adıyla anılmıştır; bu ad, Kelenderis adının Türkçe telaffuzla değişmiş biçimidir. 20. yüzyılda yapılan ad düzenlemesiyle ilçeye Türkçe Aydıncık adı verilmiştir. İlçe, Gilindire Mağarası ve berrak koylarıyla bilinir.

Bozyazı

Adı iki Türkçe sözcükten oluşur. "Boz" toprağın ve bitki örtüsünün kurumuş, gri-kahve rengini; "yazı" ise Anadolu ağızlarında açık düzlük, ova anlamını taşır. Bozyazı, yani bozkır düzlüğü adı, kıyı ovasının yaz aylarındaki görünümünü tarif eder. Türkçede yazı sözcüğünün ova anlamı, Bozyazı, Kırkyazı ve benzeri adlarda korunmuştur. İlçe sınırlarında antik Nagidos kenti bulunur.

Çamlıyayla

Adı doğal görünümünü birebir anlatır: çam ormanlarıyla kaplı yayla. İlçenin eski adı Namrundur. Namrun adı, ortaçağ kaynaklarında bölgedeki kaleyi tanımlayan Lampron adından gelir; bu kale, Ermeni Kilikya Krallığı döneminde Hetumyan hanedanının merkeziydi. Lampron adı Türkçe telaffuzda Namrun biçimine dönüşmüştür. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede coğrafi tanım içeren Çamlıyayla adı tercih edilmiştir. İlçe, Toros yaylalarındaki serin iklimiyle Çukurova halkının geleneksel yaylak merkezidir.

Erdemli

Adı Türkçe erdem sözcüğünden türetilmiştir ve fazilet sahibi, erdemli anlamını taşır. İlçenin eski adı Alatadır; bu ad bugün de yörede bir mevki ve araştırma istasyonu adı olarak yaşar. Alata adının kökeni için bölgede eskiden kullanılan bir yer adına dayandığı düşünülür. Cumhuriyet döneminde yapılan ad değişikliğinde Türkçe kökenli Erdemli tercih edilmiştir. İlçe sınırlarında, Kilikya bölgesinin en etkileyici antik yerleşimlerinden Kanlıdivane (Kanytelis) ve derin kireçtaşı obrukları bulunur.

Gülnar

Adı Farsça kökenlidir. Gül ve nar sözcüklerinin birleşiminden oluşan Gülnar, nar çiçeği anlamına gelir ve aynı zamanda bir kadın adı olarak kullanılır. Bölgenin eski adı Anaypazarı olarak da geçer. İlçe sınırlarında, Kilikya bölgesinin dikkat çekici antik kentlerinden Meydancıkkale bulunur; burada bulunan Pers dönemine ait kabartmalar ve hazine buluntuları arkeoloji literatürüne geçmiştir.

Mut

Adı, antik dönemdeki Klaudiopolis (Claudiopolis) kentine dayanır. Kent, Roma imparatoru Claudius onuruna kurulmuş ya da yeniden düzenlenmiştir. Ancak bugünkü Mut adının, Klaudiopolis adından değil; bölgeye hâkim olan Karamanoğulları dönemindeki kullanımdan geldiği kabul edilir. En yaygın görüş, adın Türkçede uğur, baht, kutluluk anlamına gelen mut sözcüğüyle ilişkili olduğudur. İlçe, Göksu Vadisindeki kayısı ve zeytin bahçeleriyle, ayrıca Karamanoğulları döneminden kalan Mut Kalesi ve Laal Ağa Camii ile bilinir.

Silifke

Mersin ilinin isim kökeni en berrak belgelenmiş ilçesidir. Kent, MÖ 3. yüzyılda Selevkos hükümdarı I. Seleukos Nikator tarafından kurulmuş ve kurucusunun adıyla Seleukeia adını almıştır. Göksu Irmağı kıyısındaki konumu nedeniyle, aynı adı taşıyan diğer kentlerden ayırt etmek için Seleukeia ad Calycadnum, yani Kalykadnos kıyısındaki Seleukeia denilmiştir. Seleukeia adı Arapça ve Türkçe telaffuzda önce Selefke, sonra Silifke biçimini almıştır.

Silifke tarih boyunca önemli bir merkez olmuştur. Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa, Üçüncü Haçlı Seferi sırasında 1190 yılında Göksu Irmağında hayatını kaybetmiştir. İlçe sınırlarında ayrıca Cennet ve Cehennem obrukları, Aya Tekla Kilisesi ve Uzuncaburç antik kenti (Diokaisareia) bulunur.

Tarsus

Türkiye'nin en eski isim sürekliliğine sahip kentlerinden biridir. Ad, Asur kaynaklarında Tarzi ve Tarsisi biçimlerinde geçer; Yunan ve Roma dönemlerinde Tarsos ve Tarsus olarak kullanılmıştır. Adın kökeni tam olarak çözülememekle birlikte, Roma öncesi Anadolu dillerine ait bir yer adı olduğu kabul edilir. Kimi araştırmacılar adı, kentin kurucusu sayılan efsanevi kişi Tarsos ile ilişkilendirir; bu ise klasik bir halk etimolojisidir.

Tarsus, tarih boyunca üç büyük olayla anılır: Kleopatra ile Marcus Antonius'un buluşması, Hristiyanlığın yayılmasında merkezi rol oynayan Aziz Pavlusun burada doğması ve Ashab-ı Kehf mağarası anlatısı. Kentte Kleopatra Kapısı, Aziz Pavlus Kuyusu, Roma dönemi yolu ve Şelale bugün de görülebilir.

Tarsus ile Mersin arasındaki ad ilişkisi

İlginç bir biçimde, Mersin ili adını en genç yerleşiminden alır. Tarsus 5000 yıldır aynı adı taşırken, il merkezi olan Mersin ancak 19. yüzyılda öne çıkmıştır. Bu, ekonomik dönüşümün yer adlarını nasıl yeniden sıraladığının açık bir örneğidir: pamuk ticareti ve liman, bir köyün adını bütün bir ilin adı hâline getirmiştir.

Mersin Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Antik ve Helenistik katman: Silifke (Seleukeia), Anamur (Anemurion), Aydıncık (Kelenderis), Mut (Klaudiopolis) ve Tarsus adları, Kilikya bölgesinin binlerce yıllık kent geleneğini taşır.
• Ortaçağ katmanı: Çamlıyayla'nın eski adı Namrun, Ermeni Kilikya dönemindeki Lampron Kalesinden gelir.
• Türkmen ve beylik katmanı: Mut ve Mezitli gibi adlar, Karamanoğulları dönemindeki Türkmen iskânının izlerini yansıtır.
• Doğa ve coğrafya katmanı: Mersin, Toroslar, Bozyazı ve Çamlıyayla adları, bölgenin bitki örtüsünü, dağını ve düzlüğünü doğrudan anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Erdemli, Aydıncık ve Yenişehir adları, 20. yüzyılda yapılan Türkçeleştirme ve planlı kentleşme tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Mersin adı nereden geliyor?

En yaygın kabul gören açıklama, Akdeniz kıyısında doğal olarak yetişen mersin ağacıdır. Kıyı boyunca yoğun biçimde bulunan bu bitki, yerleşime adını vermiştir. İkinci görüş adı Mersinoğulları adlı Türkmen oymağına bağlar.

Mersin ilinin adı neden bir dönem İçel idi?

İçel, Toros Dağlarının iç kesimlerini tanımlayan eski bir idari bölge adıdır ve iç bölge anlamına gelir. İlin resmî adı 2002 yılında yapılan düzenlemeyle Mersin olarak belirlenmiştir.

Silifke adının kökeni nedir?

Silifke, Selevkos hükümdarı I. Seleukos Nikator tarafından kurulan Seleukeia kentinden gelir. Bu ad Arapça ve Türkçe telaffuzda önce Selefke, sonra Silifke biçimine dönüşmüştür.

Anamur adının anlamı nedir?

Anamur, antik Anemurion adından gelir. Yunancada anemos rüzgâr demektir ve adın rüzgârlı burun anlamı taşıdığı kabul edilir. Bu, burnun sürekli rüzgâr alan konumunu tarif eder.

Tarsus adı kaç yıllık?

Tarsus adı, Asur kaynaklarında Tarzi ve Tarsisi biçimleriyle geçer. Yaklaşık beş bin yıldır neredeyse değişmeden kullanılan bu ad, Türkiye'nin en eski kesintisiz yer adlarından biridir.

Mersin kaç ilçeden oluşuyor?

Mersin ilinde 13 ilçe vardır: Akdeniz, Anamur, Aydıncık, Bozyazı, Çamlıyayla, Erdemli, Gülnar, Mezitli, Mut, Silifke, Tarsus, Toroslar ve Yenişehir.