Adana ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Bu İsimler Nereden Geliyor?

Adana Adı Nereden Geliyor?

Adana adının kökeni, bugün bilinen en eski haliyle Hitit çivi yazılı tabletlerine dayanır. MÖ 2. binyılda bölgeye Kizzuwatna deniyordu ve bu ülkenin önemli yerleşimlerinden biri Adaniya adıyla kayda geçmişti. Yani Adana, adını en az 3500 yıldır neredeyse hiç değiştirmeden taşıyan, Anadolu'nun en kıdemli şehir isimlerinden biridir.

İsmin en güçlü ikinci dayanağı Osmaniye sınırlarındaki Karatepe'de bulunan ünlü çift dilli (Fenike ve Luvi hiyeroglifi) yazıttır. MÖ 8. yüzyıla ait bu metinde kral Azatiwataş, kendisini Danuna (Adanawa) ülkesinin ve Çukurova ovasının hükümdarı olarak tanıtır. Buradaki "Adanawa" sözcüğü, hem şehri hem de ovada yaşayan halkı tanımlar. Dilciler, Adaniya ve Adanawa biçimlerinin Luvi dilindeki "düzlük, ova" anlamı taşıyan bir kökten türemiş olabileceğini düşünür.

Antik Yunan kaynakları ise olayı mitolojiye bağlar. Bu anlatıya göre Gök tanrısı Uranos'un oğulları Adanos ve Saros, bölgeye gelip savaşırlar; Adanos şehri, Saros ise nehri temsil eder. Bu, isim zaten yerleşikken sonradan üretilmiş klasik bir halk etimolojisidir. Roma döneminde kent kısa süre Antiocheia ad Sarum (Saros kıyısındaki Antakya) diye anılmış, ancak halkın dilinden Adana adı hiç düşmemiştir. Araplar şehri Azene ve Adhana olarak yazmış, Ramazanoğulları döneminde de bugünkü telaffuz kesinleşmiştir.

Adana Merkez İlçeleri

Seyhan

Adını şehrin içinden geçen Seyhan Nehri'nden alır. Nehrin antik adı Saros (Sarus) idi. İslam coğrafyacıları Anadolu'ya geldiklerinde, cennetten çıktığına inanılan dört ırmaktan ikisinin adını (Seyhun ve Ceyhun) bu iki Çukurova nehrine verdiler. Aslında Seyhun, Orta Asya'daki Siri Derya'dır; ancak isim zamanla Saros nehrine yapıştı ve Türkçede Seyhan biçimini aldı. Yani Seyhan, hem bir fonetik benzerliğin hem de dinî bir coğrafya tasavvurunun ürünüdür.

Yüreğir

Bu isim doğrudan bir Oğuz boyunun adıdır. Yüreğir, Oğuz Kağan destanına göre Gökhan'ın oğullarından biridir ve Üçoklar kolunun 24 boyundan biri sayılır. Kâşgarlı Mahmud, Divânu Lugâti't-Türk'te boyun adını "her zaman düzen kuran, iyilik yapan" anlamıyla açıklar. Çukurova'yı yurt tutan Yüreğir Türkmenleri, 14. yüzyılda Adana merkezli Ramazanoğulları Beyliği'ni kurmuştur. Bu yüzden ovanın bir bölümüne uzun süre "Yüreğir Ovası" denmiştir.

Çukurova

Antik çağda Kilikya denilen bu geniş delta ovasına, Türkmenler kendi gözlemlerinden doğan bir ad verdiler: çevresindeki Toros Dağları'na göre çukurda kalan, alçak düzlük. "Çukur" ve "ova" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşan ad, önce coğrafi bir bölge adı olarak yaygınlaştı, 2008 yılında ise Adana'nın yeni kurulan merkez ilçelerinden birinin resmî adı oldu.

Sarıçam

Adını, bölgede yetişen ve Türkçede sarıçam denilen ağaç türü ile aynı adı taşıyan Sarıçam Deresi'nden alır. Toros eteklerinden ovaya inen bu dere ve çevresindeki ormanlık doku, yerleşime adını vermiştir. İlçe, Çukurova ile birlikte 2008 yılında kurulmuştur.

Adana İlçelerinin İsim Kökenleri

Aladağ

Adını Toroslar'ın en yüksek kütlelerinden biri olan Aladağlar'dan alır. Türkçede "ala" sözcüğü karışık renkli, alacalı demektir; yaz aylarında bile kar lekeleri taşıyan, kayalık ve yeşilin iç içe geçtiği zirveler bu adı doğurmuştur. İlçenin eski adı Karsantı'dır. Karsantı, bölgede yüzyıllardır kullanılan ve Bizans dönemi yer adlarına dayandığı düşünülen eski bir isimdir; ilçe daha sonra dağ silsilesinin adıyla anılmaya başlanmıştır.

Ceyhan

Seyhan ile aynı mantığın ürünüdür. Antik adı Pyramos olan nehre, İslam coğrafyacıları cennet ırmaklarından Ceyhun'un (Amu Derya) adını uygun görmüş, bu ad zamanla Ceyhan'a dönüşmüştür. İlçe merkezinin adı ise defalarca değişmiştir: önce Yarsuvat, Osmanlı'nın son döneminde padişah II. Abdülhamid'e izafeten Hamidiye, ardından nehrin adıyla Ceyhan. "Yarsuvat" adının "yar" (dik kıyı) ve "su" sözcüklerinden türeyip nehir kıyısındaki yerleşimi tarif ettiği düşünülür.

Feke

Adana'nın en net kale kökenli ilçe adıdır. Göksu Vadisi'ne hâkim kayalığın üzerindeki kale, Ermeni Kilikya Krallığı döneminde Vahka (Vahga) adıyla anılıyordu ve Rubenyan hanedanının ilk merkezlerinden biriydi. Vahka adı Türkçe telaffuzda önce Fahka, sonra Feke biçimine evrildi. Baştaki "v" sesinin "f"ye dönüşmesi, Anadolu yer adlarında sık görülen bir ses olayıdır.

İmamoğlu

Kişi ve aile adından gelen ilçelerden biridir. Yörede uzun süre etkili olan İmamoğulları ailesinin adı, önce yerleşime, ardından 1987'de kurulan ilçeye verilmiştir. Anadolu'da "-oğlu" ekli yer adları çoğunlukla bölgeyi iskân eden ya da yöneten sülalenin adını taşır.

Karaisalı

Ad, bir Türkmen oymağından gelir. Çukurova'ya yerleşen Kara İsalı oymağı, adını başlarındaki Kara İsa adlı beyden almıştır. Türkçede "kara" sözcüğü kişi adlarının önünde çoğu zaman renk değil; güçlü, yiğit, iri anlamında bir sıfat olarak kullanılır. Oymağın adı zamanla yerleşim adına dönüşmüştür.

Karataş

Akdeniz kıyısındaki bu ilçenin adı, sahildeki koyu renkli kayalık oluşumlardan gelir. Bölgenin antik geçmişi ise çok daha eskidir: hemen yakınındaki Magarsus antik kenti ve Ceyhan Deltası'ndaki Mallos, dönemin önemli liman ve kehanet merkezleriydi. Türkmen iskânından sonra bölge, en belirgin coğrafi işaretiyle, yani kara taşlarla anılır oldu.

Kozan

Kozan, isim değişikliğinin en çarpıcı örneklerindendir. Kentin antik ve ortaçağ adı Sis'ti; Ermeni Kilikya Krallığı'nın başkenti ve katolikosluk merkeziydi. Osmanlı döneminde bölgeye hâkim olan Kozanoğulları derebeyi ailesinin adı önce sancağa verildi, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki Fırka-i Islahiye harekâtından sonra da şehrin resmî adı Sis'ten Kozan'a çevrildi. "Kozan" sözcüğünün Türkçede ceviz anlamına gelen "koz" ile ilişkili olduğu görüşü yaygındır.

Pozantı

Toros geçidinin, yani ünlü Kilikya Kapıları'nın (Gülek Boğazı) girişindeki bu ilçenin adı, Bizans döneminde geçidi denetleyen Podandos kalesinden ve menzil istasyonundan gelir. Podandos, Türkçe söyleyişte Bozantı ve ardından Pozantı biçimini almıştır. İsim, binlerce yıldır Anadolu ile Çukurova arasındaki tek stratejik kapının bekçiliğini yapan bir yerleşimin hafızasını taşır.

Saimbeyli

İlçenin eski adı Haçin'dir. Bu ad, bölgenin Ermeni yerleşim geçmişiyle ilişkilendirilir ve haç sözcüğüyle bağlantılı olduğu düşünülür. Cumhuriyet döneminde ilçeye, Millî Mücadele yıllarında bölgedeki direnişte öne çıkan Saim Bey'in adı verilmiş ve yerleşim Saimbeyli olarak anılmaya başlanmıştır. Türkiye'de yüzlerce yer adının Kurtuluş Savaşı kahramanlarının adıyla değiştirildiği dalganın bir parçasıdır.

Tufanbeyli

Adana'nın en kuzeydeki ilçesidir ve eski adı Mağara'dır. Bu ad, çevredeki kalkerli arazide bulunan doğal mağaralardan gelir. İlçe, sonradan yine bir Millî Mücadele döneminin yerel komutanı olan Tufan Bey'in adıyla Tufanbeyli olarak değiştirilmiştir. Saimbeyli ile birlikte, aynı dönemin aynı adlandırma politikasını yansıtan kardeş örneklerdir.

Yumurtalık

Antik çağda Aigeai (Aegeae), ortaçağda ise Ayas (Layazzo) adıyla bilinen, Marco Polo'nun Doğu yolculuğuna başladığı ünlü liman kentidir. Bugünkü Türkçe adının kökeni için iki açıklama öne çıkar: koyun yumurtayı andıran kavisli biçimi ve kumsallarına yumurta bırakan deniz kaplumbağalarının yoğunluğu. Her iki açıklama da denizle ve kıyı gözlemiyle kurulan doğrudan bir ilişkiye işaret eder.

Adana İsimlerinde Öne Çıkan Üç Katman

• Anadolu ve Bizans katmanı: Adana (Adaniya), Pozantı (Podandos), Feke (Vahka), Yumurtalık (Aigeai) gibi adlar, Türkçenin ses yapısına uyarlanarak yaşamaya devam etti.
• Türkmen ve boy katmanı: Yüreğir, Karaisalı, Kozan gibi adlar, Çukurova'yı yurt tutan Oğuz boylarının ve derebeyi ailelerinin izini taşır.
• Cumhuriyet katmanı: Saimbeyli, Tufanbeyli ve sonradan kurulan Çukurova, Sarıçam gibi ilçeler, yakın dönemin siyasi ve idari tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Adana adının anlamı nedir?

Adana adı, Hitit kaynaklarındaki Adaniya ve Karatepe yazıtındaki Adanawa biçimlerine dayanır. Bu adın Luvi dilinde ova ve düzlük anlamı taşıyan bir kökten geldiği, dolayısıyla "ova şehri" anlamına yaklaştığı kabul edilir.

Seyhan ve Ceyhan isimleri neden birbirine benziyor?

Çünkü ikisi de aynı geleneğin ürünüdür. İslam coğrafyacıları, cennetten çıktığına inanılan Seyhun ve Ceyhun ırmaklarının adlarını, Çukurova'daki Saros ve Pyramos nehirlerine uyarlamıştır. İsimler Türkçede Seyhan ve Ceyhan biçimini almıştır.

Kozan ilçesinin eski adı neydi?

Kozan'ın eski adı Sis'tir. Şehir, Ermeni Kilikya Krallığı'nın başkentiydi. Bölgeye hâkim Kozanoğulları ailesinin adı 19. yüzyılda resmî isim haline gelmiştir.

Adana kaç ilçeden oluşuyor?

Adana'da 15 ilçe bulunur: Seyhan, Yüreğir, Çukurova, Sarıçam, Aladağ, Ceyhan, Feke, İmamoğlu, Karaisalı, Karataş, Kozan, Pozantı, Saimbeyli, Tufanbeyli ve Yumurtalık.

Hangi Adana ilçelerinin adı sonradan değiştirildi?

Haçin adı Saimbeyli, Mağara adı Tufanbeyli, Sis adı Kozan, Yarsuvat ve Hamidiye adları ise Ceyhan olarak değiştirilmiştir. Karsantı da Aladağ adıyla anılır hale gelmiştir.