Adıyaman ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Hısn-ı Mansur dan Bugüne

Adıyaman Adı Nereden Geliyor?

Adıyaman, adını 1926 yılında almış görece genç bir isimdir. Şehrin yüzyıllarca kullanılan resmî adı Hısn-ı Mansur'du; yani "Mansur'un Kalesi". Bu ad, Emevi döneminde bölgede görev yapan ve kaleyi onaran komutan Mansur bin Ca'vane'den gelir. Arapça "hısn" kelimesi kale, hisar anlamındadır. Osmanlı kayıtlarında yerleşim uzun süre Hısnımansur, halk ağzında ise kısaltılarak Hüsnümansur biçiminde geçmiştir.

Bölgenin çok daha eski adı ise, hemen kuzeydeki antik yerleşim Perrhe (Perre) idi. Kommagene Krallığı'nın beş büyük kentinden biri olan Perre, Roma yol haritalarında da yer alan bir konaklama merkeziydi. Şehir zamanla bugünkü ovaya kaymış, adı da değişmiştir.

Bugünkü "Adıyaman" adının nasıl doğduğuna dair en yaygın anlatı bir halk efsanesine dayanır. Rivayete göre puta tapan bir babanın yedi oğlu, babaları yokken evdeki putları kırar. Öfkelenen baba oğullarını öldürür; eve dönenler bu manzarayı görünce "vay, adı yaman" diye feryat eder. Yöre bundan sonra Adıyaman diye anılır. Bu, dilbilimsel bir kanıttan çok, yeni adı halkın hafızasında anlamlandırma çabasıdır. Daha sade açıklama ise adın Türkçe "ad" ve "yaman" (güçlü, çetin, korkusuz) sözcüklerinden oluşturulmuş, Cumhuriyet dönemi ad değiştirme politikasının ürünü olduğudur.

Adıyaman İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkeziyle aynı adı taşır. Kentin tarihi çekirdeği, ovaya hâkim tepedeki Hısn-ı Mansur Kalesi çevresinde gelişmiştir. Kalenin ilk çekirdeğinin Kommagene ve Roma dönemine, bugünkü duvarlarının büyük ölçüde Emevi ve Abbasi onarımlarına dayandığı kabul edilir.

Besni

Adıyaman'ın en eski adlarından birini taşır. İlçe, kaynaklarda Behesni, Behisni ve Bahasna biçimleriyle geçer. Süryani ve Ermeni kaynaklarında da benzer yazımlarla karşımıza çıkan bu ad, Türkçede zamanla kısalarak Besni hâlini almıştır. Adın, kalenin bulunduğu sarp mevkiyi tanımlayan yerel bir sözcükten türediği düşünülür. Eski Besni bugün terk edilmiş durumdadır; deprem ve heyelan riski nedeniyle yerleşim 20. yüzyılda bugünkü konumuna taşınmıştır. Bu yüzden ilçe hem "Eski Besni" hem de yeni merkeziyle iki ayrı yerleşim hafızası taşır.

Çelikhan

Adın kökeni için iki açıklama öne çıkar. Birincisi, bölgeye yerleşen ve başlarında Çelik adlı bir bey bulunan aşiretten geldiği yönündedir; "han" eki burada bir unvan işlevi görür. İkinci açıklama, dağlık ve sarp arazinin sertliğini anlatan "çelik" sözcüğüyle ilişkilendirir. İlçe, tütünüyle ünlüdür ve Adıyaman'ın en yüksek rakımlı yerleşimlerinden biridir.

Gerger

Fırat kıyısındaki bu ilçe, isim kökeni bakımından ilin en berrak örneklerinden biridir. Bölgede Kommagene kralı I. Samos'un yaptırdığı Arsameia (Fırat kıyısındaki Arsameia) kenti bulunuyordu. Ortaçağ Bizans ve Ermeni kaynaklarında buradaki kale Gargar adıyla geçer. Gargar adı Türkçe telaffuzda Gerger biçimine dönüşmüştür. İlçe, Fırat'a tepeden bakan Gerger Kalesi ve kayaya oyulmuş Kommagene kabartmalarıyla tanınır.

Gölbaşı

Adı doğrudan coğrafyasından gelir. İlçe merkezi; Gölbaşı Gölü, İnekli Gölü ve Azaplı Gölü'nün oluşturduğu göller kümesinin kıyısında kurulmuştur. Türkçede "başı" eki, bir yerleşimin bir su kaynağının hemen kenarında bulunduğunu belirtmek için sıkça kullanılır. İlçenin eski adlarından biri Bulam'dır; bu ad bugün yörede bir yerleşim adı olarak varlığını sürdürür.

Kâhta

Nemrut Dağı'na çıkışın kapısı sayılan Kâhta, adını yöreden geçen ve antik dönemde Nymphaios denilen çayla ilişkili eski bir yer adından alır. İsim, ortaçağ kaynaklarında Kahta ve benzeri yazımlarla geçer ve büyük olasılıkla Ârâmî/Süryani kökenli bir sözcüğe dayanır. İlçe sınırlarında, Kommagene kralı I. Mithridates'in yaptırdığı Arsameia (Eski Kâhta) ve Selçuklu-Memlûk döneminden kalan görkemli Yeni Kale bulunur. Nemrut Dağı tümülüsü de idari olarak Kâhta sınırları içindedir.

Samsat

Türkiye'nin en eski isim sürekliliğine sahip yerleşimlerinden biridir. Kommagene Krallığı'nın başkenti olan kentin adı Samosata idi ve bu ad, krallığın kurucu hanedanından Kral Samos'tan geliyordu. Samosata, Süryanicede Şemişat, Arapçada Sümeysat, Türkçede ise Samsat biçimini aldı. Kent, ünlü hicivci yazar Samsatlı Lukianos'un doğduğu yerdir. Ne yazık ki tarihi Samsat höyüğü ve kalesi, 1988'de Atatürk Barajı'nın suları altında kalmış; ilçe merkezi bugünkü yeni yerleşim alanına taşınmıştır.

Sincik

Adıyaman'ın kuzeydoğusundaki dağlık ilçedir. Adının, yörede kullanılan ve küçük yerleşim ya da mevki anlamı taşıyan yerel bir sözcükten geldiği düşünülür; benzer biçimler Doğu Anadolu'nun çeşitli yerlerinde köy adı olarak karşımıza çıkar. İlçe 1990'da kurulmuştur; adın kökeninden çok, uzun süre köy adı olarak taşındığı ve ilçeleşirken korunduğu bilinir.

Tut

Türkiye'nin en kısa ilçe adlarından biridir ve anlamı gayet açıktır: dut ağacı. Türkçenin tarihî lehçelerinde ve Anadolu ağızlarında dut için "tut" biçimi yaygındır. Yörede yetiştirilen dut bahçeleri ve dut pekmezi geleneği, yerleşime adını vermiştir. Kimi kaynaklar, adın bölgedeki eski bir kale ya da mevki adından dönüştüğünü de öne sürer; ancak yaygın kabul, ağaç adıyla kurulan doğrudan ilişkidir.

Adıyaman İsimlerinde Üç Tarihî Katman

• Kommagene ve antik katman: Samsat (Samosata), Gerger (Arsameia/Gargar), Perre gibi adlar MÖ 1. yüzyıla uzanan krallık dönemini yaşatır.
• İslami dönem katmanı: Hısn-ı Mansur adı, Emevi komutanı Mansur bin Ca'vane ile şehre yerleşmiş, yüzyıllarca resmî ad olarak kullanılmıştır.
• Cumhuriyet katmanı: Adıyaman adı 1926'da resmîleşmiş, Gölbaşı gibi ilçeler ise coğrafi tanımlamayla adlandırılmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Adıyaman adının anlamı nedir?

Adıyaman, Türkçe "ad" ve "yaman" sözcüklerinin birleşimidir. 1926'da şehrin eski adı Hısn-ı Mansur yerine kullanılmaya başlanmıştır. Halk arasında ise putları kıran yedi oğlunu öldüren babanın hikâyesine dayanan bir efsaneyle açıklanır.

Adıyaman'ın eski adı neydi?

Şehrin eski adı Hısn-ı Mansur, halk ağzındaki söyleyişiyle Hüsnümansur'dur. Bu ad, kaleyi onaran Emevi komutanı Mansur bin Ca'vane'den gelir ve "Mansur'un Kalesi" anlamındadır.

Samsat adı nereden geliyor?

Samsat, Kommagene Krallığı'nın başkenti Samosata'dan gelir. Bu ad da hanedanın kurucularından Kral Samos'a dayanır. Süryanicede Şemişat, Arapçada Sümeysat olarak geçmiş, Türkçede Samsat biçimini almıştır.

Nemrut Dağı hangi ilçenin sınırlarındadır?

Nemrut Dağı tümülüsü Adıyaman'ın Kâhta ilçesi sınırları içindedir. Aynı ilçede Kommagene dönemine ait Arsameia kalıntıları ve Yeni Kale de bulunur.

Adıyaman kaç ilçeden oluşuyor?

Adıyaman'da merkez ilçe dahil 9 ilçe vardır: Merkez, Besni, Çelikhan, Gerger, Gölbaşı, Kâhta, Samsat, Sincik ve Tut.