Ankara ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Çapadan Başkente 25 İlçenin Kökeni

Ankara Adı Nereden Geliyor?

Ankara, adını antik dönemdeki biçimi olan Ankyradan alır. Yunancada ankyra sözcüğü doğrudan çapa, gemi demiri anlamına gelir. Bu ilginç ad için birkaç açıklama öne sürülmüştür.

En bilinen anlatı, Frig kralı Midas ile ilgilidir. Rivayete göre Midas, kenti kurarken toprakta bir gemi çapası bulmuş ve şehre bu nedenle Ankyra adını vermiştir. Bir başka anlatı, Galat ve Anadolu ordularının Mısır donanmasına karşı kazandıkları bir zaferden sonra ele geçirilen çapaların kente sembol yapıldığını söyler. Kimi araştırmacılar ise adın çapayla değil, kentin bulunduğu kayalık tepenin biçimiyle ilgili olduğunu, dar boğazlar arasındaki kıvrımlı konumun çapa şekline benzetildiğini savunur. Antik dönemde kentte basılan sikkelerde çapa figürünün kullanılması, adın en azından o dönemde çapa olarak anlaşıldığını gösterir.

Kent, Roma döneminde Ancyra, Bizans döneminde de aynı adla anılmıştır. Buradaki Augustus Tapınağının duvarlarına kazınmış Monumentum Ancyranum, yani Augustus'un siyasi vasiyeti, dünya tarihinin en önemli Roma belgelerinden biridir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde şehir Engürü ve Angora adlarıyla bilinmiş; Angora adı Batı dillerine yerleşerek tiftik keçisi, Angora kedisi ve Angora tavşanı gibi kavramların adı olmuştur.

13 Ekim 1923 tarihinde Ankara resmen Türkiye Cumhuriyetinin başkenti ilan edilmiş, 1930larda yapılan yazım düzenlemesiyle de Angora yerine Ankara biçimi kesinleşmiştir.

Ankara Merkez İlçeleri

Altındağ

Ankara Kalesinin bulunduğu, kentin tarihî çekirdeğini oluşturan ilçedir. Adı, kalenin üzerine kurulduğu tepenin gün batımında altın renginde parlamasından gelir. Cumhuriyetin ilk yıllarında yapılan adlandırmalarda tercih edilen bu ad, hem coğrafi bir tanım hem de simgesel bir vurgu taşır. Hacı Bayram Camii, Roma Hamamı ve Augustus Tapınağı bu ilçe sınırlarındadır.

Çankaya

Adı iki Türkçe sözcükten oluşur: "çan" ve "kaya". Yaygın açıklamaya göre bölgedeki kayalıkların üzerinde bulunan bir çan ya da çan biçimli kaya oluşumu bu adı doğurmuştur. Bir başka görüş, Anadolu ağızlarında yamaç ve eğimli arazi anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirir. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren Çankaya Köşkü burada yer aldığı için, ilçe adı Türkiye siyasetinde devlet başkanlığını anlatan bir kavrama dönüşmüştür.

Keçiören

Adı iki bölümden oluşur. "Ören" sözcüğü Türkçede terk edilmiş eski yerleşim, harabe demektir; bölgede eskiden var olan bir yerleşim kalıntısına işaret eder. Baştaki "keçi" ise, yörede yaygın olan keçi otlatıcılığından ve Ankara keçisi yetiştiriciliğinden gelir. Bölge uzun süre Ankara'nın bağlık bahçelik yazlık alanı olmuş, 20. yüzyılın ikinci yarısında hızla kentleşmiştir.

Mamak

Adının kökeni için en yaygın görüş, yöreye yerleşen bir aile ya da kişi adına dayandığıdır. Anadolu ağızlarında Mamak, Mehmed adının halk söyleyişindeki kısaltılmış biçimlerinden biridir; Memik ve Mamik gibi biçimler de aynı köke bağlıdır. Bölgenin eski bir köy yerleşimi olduğu, adın da bu köyden ilçeye geçtiği kabul edilir.

Yenimahalle

Adı, Cumhuriyet döneminin planlı kentleşme sürecini doğrudan yansıtır. 1940lı ve 1950li yıllarda Ankara'nın hızlı göç almasıyla, kentin batısında yeni konut alanları planlanmış ve bu bölgeye kelimenin tam anlamıyla yeni mahalle denilmiştir. Zamanla bu tanımlayıcı ifade resmî ilçe adı hâline gelmiştir.

Etimesgut

Adı Türk tarihine dayanır. İlçenin eski adı Ahimesuttur; Ahi teşkilatına mensup Mesud adlı bir kişiden geldiği kabul edilir. Cumhuriyet döneminde bu ad, eski Türkçedeki "eti" (Hitit) vurgusuyla birleştirilerek Etimesgut biçimine getirilmiştir. Dönemin Hitit ve Eti araştırmalarına verilen önem, Etibank ve Etimesgut gibi adlarda görülür.

Sincan

Adı, bölgeye yerleşen bir Türkmen cemaatine dayandırılır. Anadolu'da Sincan, Sincanlı ve Sincanköy gibi adlar taşıyan birçok yerleşim bulunur; bunların ortak kaynağı olarak aynı oymak adı gösterilir. Sincan, Ankara'nın batı yönündeki en büyük yerleşim alanlarından biri hâline gelmiştir.

Pursaklar

Adı, yörede yaşamış bir aile ya da oymağın adından gelir. İlçe, uzun süre Keçiören ve Altındağ'a bağlı köy ve mahalle statüsündeyken 2008 yılında ilçe olmuştur. Adın kökeniyle ilgili yerel anlatılar, bölgeye yerleşen Pursak adlı bir sülaleyi işaret eder.

Akyurt

Adı iki Türkçe sözcükten oluşur: "ak" ve "yurt". İlçenin eski adı Ravlıdır. Cumhuriyet döneminde yapılan ad değişikliğinde, temiz ve aydınlık yurt anlamı veren Akyurt tercih edilmiştir. Bu tür ak, yeni, güzel önekli adlar, Cumhuriyet dönemi adlandırma anlayışının tipik örnekleridir.

Gölbaşı

Adını, ilçe merkezinin hemen kıyısındaki Mogan Gölünden alır. Türkçede "başı" eki, bir yerleşimin bir su kaynağının kenarında bulunduğunu belirtir. Mogan adının kökeni tartışmalıdır; bölgede yaşamış eski bir topluluğun ya da kişinin adından geldiği düşünülür. İlçede ayrıca Eymir Gölü bulunur.

Ankara İlçelerinin İsim Kökenleri

Ayaş

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Yaygın açıklama, Farsçada yaya, yürüyen anlamına gelen bir sözcüğe ya da bölgede yaşamış Ayaş adlı bir kişiye dayandırır. Bir başka görüş, adın bölgede eskiden kullanılan yerel bir yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğunu savunur. Ayaş, kaplıcaları, bağları ve domatesiyle tanınır; ayrıca Ankara'nın en eski Osmanlı yerleşimlerinden biridir.

Bala

Adı Farsça kökenlidir ve yüksek, yukarı anlamına gelir. İlçenin Ankara'nın güneydoğusunda, yüksek platolar üzerinde bulunması bu adı doğrulayan bir coğrafi gerçektir. Anadolu'da Balahisar, Balaban gibi adlarda da aynı kök karşımıza çıkar. İlçe, geniş bozkır arazisi ve tahıl tarımıyla bilinir.

Beypazarı

Adı, Osmanlı ekonomik düzeninin doğrudan izini taşır. Bir bey tarafından kurulan ya da bir beye ait vakıf gelirleriyle yönetilen pazar yeri anlamındadır. İlçe, İpek Yolu güzergâhındaki konumu sayesinde önemli bir ticaret merkezi olmuş; Osmanlı döneminde kervanların konakladığı, haftalık pazarların kurulduğu canlı bir kasabaya dönüşmüştür. Antik dönemde bölgede Lagania adlı bir yerleşim bulunduğu, Bizans döneminde buranın Anastasiopolis adıyla anıldığı bilinir. Beypazarı bugün korunmuş Osmanlı evleri, gümüş işçiliği, havucu ve kurusuyla tanınır.

Çamlıdere

Adı, coğrafyasını birebir tarif eder: çam ormanlarıyla kaplı dere vadisi. İlçenin eski adı Şeyhlerdir; bölgede etkili olan tarikat çevrelerine ve şeyh unvanlı kişilere dayanır. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede, doğal görünümü anlatan Çamlıdere adı tercih edilmiştir. İlçe, dünyaca ünlü fosil ormanı ve Ankara'nın içme suyunu sağlayan barajıyla bilinir.

Çubuk

Adı, ilçe içinden geçen Çubuk Çayından gelir. Türkçede çubuk sözcüğü ince dal, sopa anlamındadır ve akarsuyun ince, uzun yatağını tarif ettiği düşünülür. Bir başka açıklama, adı bölgeye yerleşen bir Türkmen oymağına bağlar. Çubuk Ovası, 1402 yılındaki Ankara Savaşının yapıldığı alan olarak tarihe geçmiştir; Yıldırım Bayezid ile Timur bu ovada karşı karşıya gelmiştir. İlçe bugün turşusu ve elmasıyla tanınır.

Elmadağ

Adını, Ankara'nın güneydoğusunda yükselen Elmadağ kütlesinden alır. Dağın adı, eteklerindeki yabani elma ağaçlarından gelir. İlçenin eski adı Asi Yozgattır; bu ad, Yozgat yönüne giden yol üzerindeki konumdan ve bölgede çıkan bir isyandan kaynaklandığı biçiminde açıklanır. Cumhuriyet döneminde ad, dağın adıyla değiştirilmiştir.

Evren

Ankara'nın en küçük ve en güneydeki ilçesidir. Adı Türkçe evren sözcüğünden gelir; ancak eski Türkçede bu kelime aynı zamanda büyük yılan, ejderha anlamı da taşır. İlçenin eski adı Şereflievrendir ve komşusu Şereflikoçhisar ile aynı ad ailesine bağlıdır. Yerleşim 1990 yılında ilçe olmuştur.

Güdül

Adının kökeni için iki görüş vardır. Birincisi, Türkçede kısa, güdük anlamı taşıyan sözcük kökünden geldiğini ve alçak tepelerle çevrili araziyi tarif ettiğini savunur. İkincisi, adın bölgeye yerleşen bir oymak adına dayandığını öne sürer. İlçe, Kirmir Çayı vadisindeki kanyonları ve yakınındaki kaya resimleriyle bilinir.

Haymana

Adının kökeni için en yaygın açıklama, bölgeye yerleşen ve konar göçer düzende yaşayan Türkmen topluluklarını tanımlayan Haymana adlıdır. Osmanlı kayıtlarında Haymana, belirli bir sancağa tam bağlı olmayan, kışlak ve yaylak arasında hareket eden cemaatler için kullanılan idari bir terimdir. Bu terim zamanla bölgenin adı olmuştur. İlçe ayrıca kaplıcalarıyla ünlüdür; Roma döneminden beri kullanılan sıcak su kaynakları burada bulunur.

Kahramankazan

İlçenin adı 2016 yılında değiştirilmiştir. Önceki adı yalnızca Kazandı; bu ad, bölgenin kazan biçimindeki çukur arazi yapısından ya da bölgeye yerleşen bir oymaktan geldiği biçiminde açıklanır. 15 Temmuz 2016 gecesindeki olaylarda ilçe halkının gösterdiği direniş nedeniyle adın başına Kahraman ön eki eklenmiştir. Türkiye'de aynı biçimde ön ek almış Kahramanmaraş ve Gazi unvanlı şehirlerle benzer bir uygulamadır.

Kalecik

Adı, Kızılırmak vadisine hâkim kaya kütlesinin üzerindeki kaleden gelir. Türkçede "cik" küçültme ekidir; Kalecik, yani küçük kale adı, bölgedeki savunma yapısını tarif eder. Bölge antik dönemde de yerleşim görmüş, Roma ve Bizans dönemlerinde yol güzergâhı üzerinde bir kontrol noktası olarak kullanılmıştır. İlçe bugün Kalecik Karası adlı yerli üzüm çeşidiyle ünlüdür.

Kızılcahamam

Adı üç bilgiyi bir arada verir: kızıl renk, ılıca ve hamam. Yöredeki termal suların bulunduğu alandaki kırmızımsı toprak ve kaya rengi, adın ilk bölümünü açıklar. İlçe, Osmanlı döneminden beri şifalı sularıyla bilinir ve bugün Türkiye'nin önde gelen termal turizm merkezlerindendir. Soğuksu Millî Parkı da bu ilçe sınırlarındadır. Adın oluşumu, Anadolu'daki Ilıca, Hamamlı ve Çermik gibi adlarla aynı mantığa dayanır.

Nallıhan

Ankara'nın en batıdaki ilçesidir ve adı Osmanlı kervan yolu kültürünün doğrudan ürünüdür. Yol üzerindeki konaklama yapısı olan hanlardan birinde, atların nallandığı bir nalbant bölümü bulunduğu için buraya Nallı Han denilmiştir. Zamanla han adı yerleşimin adı olmuştur. İlçe, Osmanlı sadrazamı Nasuh Paşa döneminde imar görmüş; bugün kuş cenneti ve renkli kil tepeleriyle bilinir.

Polatlı

Türkiye arkeolojisi açısından en önemli ilçelerden biridir. Sınırları içinde, Frig Krallığının başkenti olan ünlü Gordion antik kenti bulunur. Kral Midas ile ilişkilendirilen büyük tümülüs ve Büyük İskender'in efsanevi Gordion düğümünü kestiği yer burasıdır. Bugünkü Polatlı adı ise Türkmen dönemine aittir; bölgeye yerleşen Polatlı adlı oymaktan ya da Polat adlı bir kişiden geldiği kabul edilir. Türkçede polat sözcüğü çelik anlamına gelir ve kişi adı olarak yaygın kullanılmıştır. Polatlı ayrıca Sakarya Meydan Muharebesinin yapıldığı bölgedir.

Şereflikoçhisar

Adı iki bölümden oluşur. Koçhisar, bölgedeki kale ve hisar yapısına dayanır; koç sözcüğünün hem hayvan hem de güçlü, yiğit anlamıyla kullanıldığı düşünülür. Şerefli ön eki ise bölgeye yerleşen Şerefli adlı Türkmen oymağından gelir. Aynı oymak adı, komşu Evren ilçesinin eski adı Şereflievren'de de karşımıza çıkar. İlçe, Tuz Gölünün güney kıyısındaki konumu ve tuz üretimiyle bilinir.

Ankara Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Antik katman: Ankara (Ankyra), Polatlı sınırlarındaki Gordion ve Beypazarı yakınındaki Lagania adları, Frig, Galat ve Roma dönemlerini taşır.
• Türkmen ve oymak katmanı: Polatlı, Haymana, Sincan, Şerefli ve Çubuk adları, bölgeye yerleşen toplulukların doğrudan izidir.
• Coğrafi tanımlama katmanı: Altındağ, Çamlıdere, Kızılcahamam, Elmadağ, Bala, Gölbaşı ve Kalecik adları arazinin rengini, bitki örtüsünü ve suyunu anlatır.
• Osmanlı ekonomisi katmanı: Beypazarı ve Nallıhan adları, pazar ve han kültürünün yer adlarına nasıl yerleştiğini gösterir.
• Cumhuriyet ve yakın dönem katmanı: Etimesgut, Akyurt, Yenimahalle ve Kahramankazan adları, 20. ve 21. yüzyıl adlandırma tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ankara adının anlamı nedir?

Ankara, antik Ankyra adından gelir. Yunancada bu sözcük çapa, gemi demiri anlamındadır. Efsaneye göre Frig kralı Midas kenti kurarken toprakta bir çapa bulmuş ve şehre bu adı vermiştir.

Angora ile Ankara aynı şehir mi?

Evet. Angora, Ankara adının Batı dillerindeki eski biçimidir. Bu ad tiftik keçisi, Angora kedisi ve Angora tavşanı gibi kavramlara da kaynaklık etmiştir.

Gordion hangi ilçenin sınırlarında?

Frig Krallığının başkenti Gordion, Polatlı ilçesi sınırlarındadır. Kral Midas ile ilişkilendirilen büyük tümülüs de burada bulunur.

Kahramankazan adındaki Kahraman eki ne zaman eklendi?

İlçenin adı 2016 yılına kadar yalnızca Kazan idi. 15 Temmuz gecesindeki olaylarda ilçe halkının gösterdiği direniş nedeniyle adın başına Kahraman ön eki eklenmiştir.

Ankara kaç ilçeden oluşuyor?

Ankara ilinde 25 ilçe vardır: Akyurt, Altındağ, Ayaş, Bala, Beypazarı, Çamlıdere, Çankaya, Çubuk, Elmadağ, Etimesgut, Evren, Gölbaşı, Güdül, Haymana, Kahramankazan, Kalecik, Keçiören, Kızılcahamam, Mamak, Nallıhan, Polatlı, Pursaklar, Sincan, Şereflikoçhisar ve Yenimahalle.