İzmir ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Smyrnadan Ege Gülüne

İzmir Adı Nereden Geliyor?

İzmir, dünyanın en eski kesintisiz iskân edilmiş kentlerinden biridir ve adı yaklaşık beş bin yıldır neredeyse değişmeden yaşamaktadır.

Kentin antik adı Smyrnadır. Bu ad, Roma öncesi Anadolu dillerine dayanır ve kökeni tam olarak çözülememiştir. Efsaneye göre kentin adı, Amazon kraliçelerinden Smyrnadan gelir. Bir başka açıklama, adı mür ağacının reçinesi anlamındaki sözcükle ilişkilendirir.

Bugünkü İzmir adının nasıl oluştuğu ise dilbilimsel olarak açıktır. Yunanca eis Smyrnan, yani Smyrna'ya doğru ifadesi, Türkçede tek bir sözcük olarak algılanmış ve İzmir biçimine dönüşmüştür. Aynı olay İstanbul, İznik ve İzmit adlarında da görülür.

Smyrna, antik dünyada Homeros'un doğduğu yer olduğunu iddia eden yedi kentten biriydi ve bu iddiası en güçlü kabul edilen kentti. Şehir, Bayraklı'daki Eski Smyrna höyüğünden bugünkü Kadifekale eteğine taşınmıştır; bu taşınmanın Büyük İskender döneminde gerçekleştiği kabul edilir.

İzmir, Osmanlı döneminde Akdeniz ticaretinin en canlı limanlarından biri olmuş ve çok kültürlü yapısıyla Gâvur İzmir lakabıyla anılmıştır. Kent, 9 Eylül 1922 tarihinde Kurtuluş Savaşının sona erdiği yer olarak Türk tarihinde özel bir yere sahiptir.

İzmir Merkez İlçeleri

Konak

Adı Türkçedir ve Osmanlı dönemindeki hükümet konağından gelir. İlçe, İzmir'in tarihî çekirdeğini kapsar. Sınırları içinde Saat Kulesi, Kemeraltı Çarşısı, Kadifekale ve Agora bulunur. Kadifekale adı Türkçedir; kalenin antik adı Pagostur.

Karşıyaka

Adı Türkçedir ve körfezin karşı kıyısındaki konumu tarif eder. İlçenin eski adı Kordeliodur. Karşıyaka, Türkiye'nin ilk planlı banliyö yerleşimlerinden biridir ve Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım'ın kabri buradadır.

Bornova

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Bizans dönemindeki Prinobaris ve benzeri yer adlarına bağlar. Bir diğeri, Türkçedeki bur ve ova sözcüklerinin birleşimiyle açıklar. Bornova sınırlarında Yeşilova Höyüğü bulunur; bu kazı, İzmir'in yerleşim geçmişini MÖ 7. binyıla kadar geriye götürmüştür.

Buca

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Bizans dönemindeki yer adlarıyla ilişkilendirir. İlçe, 19. yüzyılda Levanten ailelerin köşkleriyle tanınmış ve bu köşkler bugün de korunmaktadır.

Bayraklı

Adı Türkçedir. İlçe sınırlarında, İzmir'in ilk kuruluş yeri olan Eski Smyrna höyüğü bulunur. Buradaki kazılar, MÖ 3. binyıla uzanan tabakalar ortaya çıkarmış ve Anadolu'nun en eski planlı kent düzenlerinden birini belgelemiştir.

Balçova

Adı Türkçedir ve bal ile ova sözcüklerinin birleşimidir. İlçe, termal kaynaklarıyla tanınır. Antik dönemde buradaki sıcak su kaynağı Agamemnon Ilıcaları adıyla biliniyordu; efsaneye göre Truva savaşından dönen Agamemnon'un askerleri burada şifa bulmuştur.

Karabağlar

Adı Türkçedir ve yörede bulunan üzüm bağlarını tarif eder. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur.

Gaziemir

Adı Türkçedir. İlçenin eski adı Seydiköydür; bu ad, yörede türbesi bulunduğuna inanılan bir veliye gönderme yapar. Gaziemir adı da aynı geleneği sürdürür. İlçe sınırlarında Adnan Menderes Havalimanı bulunur.

Narlıdere

Adı Türkçedir ve nar ağaçlarıyla dere vadisini tarif eder. İlçe, körfezin güney kıyısında yer alır.

Güzelbahçe

Adı Türkçedir. İlçenin eski adı Kilizmandır; bu ad, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayanır. Cumhuriyet döneminde Türkçe ad tercih edilmiştir.

Çiğli

Adı Türkçedir ve kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı yörede yaşamış bir topluluğa bağlar. İlçe sınırlarında Gediz Deltası ve Kuş Cenneti bulunur; bu sulak alan, flamingolarıyla uluslararası öneme sahiptir.

İzmir İlçelerinin İsim Kökenleri

Aliağa

Adı, yörede etkili olmuş Ali Ağa adlı bir kişiye dayanır. İlçe sınırlarında, Aiol bölgesinin antik kenti Kyme bulunur; Kyme, tarihçi Hesiodos'un babasının memleketi olarak anılır. Aliağa bugün Türkiye'nin en büyük rafineri ve demir çelik merkezlerinden biridir.

Bayındır

Adı doğrudan bir Oğuz boyunun adıdır. Bayındır, Oğuz Kağan destanına göre Üçoklar koluna bağlı boylardan biridir ve Akkoyunlu hanedanı bu boydan gelir. Dede Korkut anlatılarında Bayındır Han adı geçer. İlçe, çiçekçiliğiyle tanınır.

Bergama

Adı doğrudan antik kentten gelir. Pergamon, Helenistik dönemin en güçlü krallıklarından birinin başkentiydi. Attalos hanedanının yönettiği bu kent, kütüphanesi, Zeus Sunağı ve Asklepion sağlık merkeziyle tanınıyordu.

Pergamon Kütüphanesi, İskenderiye ile rekabet etmiş; Mısır papirüs ihracatını kesince burada parşömen geliştirilmiştir. Parşömen sözcüğü, Latince pergamena, yani Pergamon'a ait ifadesinden gelir. Pergamon adı Türkçe telaffuzda Bergama biçimini almıştır. Kent UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Beydağ

Adı Türkçedir ve yöredeki dağ ile bey unvanının birleşimidir. İlçenin eski adı Balyamboludur; bu ad, Bizans dönemindeki Palaiapolis, yani eski kent adından gelir ve polis eki Türkçede korunmuştur.

Bornova, Buca, Balçova

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Çeşme

Adı Farsça kökenlidir ve su kaynağı, çeşme anlamına gelir. Yörede bulunan su kaynakları adın kaynağıdır. İlçenin antik dönemdeki komşusu Erythraidır; bu kent, İon Birliğinin on iki üyesinden biriydi ve adı Yunancada kırmızı anlamına gelen kökten gelir.

Çeşme, Ceneviz dönemine ait kalesi ve termal kaynaklarıyla tanınır. Alaçatı beldesi ise rüzgâr sörfü ve taş mimarisiyle bilinir; Alaçatı adı Türkçedir ve ala ile çatı sözcüklerinin birleşimi olarak yorumlanır.

Dikili

Adı Türkçedir ve yörede bulunan dikili taş ya da sütundan geldiği kabul edilir. İlçe sınırlarında antik kent Atarneus ve Aristoteles'in bir dönem yaşadığı bölge bulunur. Dikili, jeotermal kaynaklarıyla tanınır.

Foça

Adı doğrudan antik kentten gelir. Phokaia, İon Birliğinin en girişimci kentlerindendi ve Akdeniz'de çok sayıda koloni kurmuştur. Fransa'daki Marsilya (Massalia) kenti, Phokaialı denizciler tarafından kurulmuştur.

Kentin adı, Yunancada fok anlamına gelen phoke sözcüğüyle ilişkilendirilir; yöredeki Akdeniz foklarına gönderme yapar. Phokaia adı Türkçe telaffuzda Foça biçimini almıştır. İlçe, Akdeniz foku koruma alanı ve taş evleriyle tanınır.

Karaburun

Adı Türkçedir ve denize uzanan koyu renkli burnu tarif eder. İlçe, İzmir'in en batı ucundaki yarımadada yer alır ve nergisleriyle tanınır.

Kemalpaşa

Adı Mustafa Kemal Atatürk'e izafeten verilmiştir. İlçenin eski adı Niftir; bu ad, bölgedeki dağ ve antik yerleşim adına dayanır. Nif Dağı, mitolojide Niobe efsanesiyle ilişkilendirilir. İlçe, kirazıyla tanınır.

Kınık

Adı doğrudan bir Oğuz boyunun adıdır. Kınık, Oğuz Kağan destanına göre Üçoklar koluna bağlı boylardan biridir ve Selçuklu hanedanı bu boydan gelir. Bu nedenle Kınık adı, Türk tarihinde özel bir öneme sahiptir. İlçe sınırlarında antik kent Pitane ve Bakırçay vadisi bulunur.

Kiraz

Adı Türkçedir ve kiraz meyvesinden gelir. İlçenin eski adı Kelestir. İlçe sınırlarında, Lidya dönemine ait antik kent Nikaia ile ilişkili kalıntılar bulunur.

Menderes

Adını, Ege bölgesinin ünlü nehri Küçük Menderesten alır. Nehrin antik adı Kaystrostur. Menderes adı, Büyük Menderesin antik adı Maiandrostan gelir; bu ad, nehrin kıvrımlı akışı nedeniyle dünya dillerine coğrafi terim olarak girmiştir. İngilizce meander sözcüğü buradan türemiştir.

İlçenin eski adı Cumaovasıdır.

Menemen

Adının kökeni tartışmalıdır. Bir görüş, adı Bizans dönemindeki Mainomenon ve benzeri yer adlarına bağlar. Bir diğeri, Türkçe kökenli olduğunu savunur. İlçe, Gediz ovasındaki verimli araziyle, çömlekçiliğiyle ve adını taşıyan yemekle tanınır.

Ödemiş

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. En yaygın olanı, adı bölgeye yerleşen Ödemiş adlı bir Türkmen oymağına ya da kişiye bağlar.

Ödemiş sınırlarında, Lidya Krallığının başkenti Sardese giden yol ve antik kent Hypaipa bulunur. İlçe ayrıca Birgi beldesiyle tanınır; Birgi, Aydınoğulları Beyliğinin merkezlerinden biriydi ve Osmanlı sivil mimarisinin en iyi korunmuş örneklerine sahiptir. Birgi UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Birgi adının antik karşılığı Pyrgiondur; Yunancada kule anlamına gelir.

Seferihisar

Adı iki bölümden oluşur: sefer ve hisar. Ad, yörede bulunan kale ile sefer düzenlenen konumu tarif eder. İlçe sınırlarında, İon Birliğinin üyesi antik kent Teos bulunur; Teos, şarap tanrısı Dionysos kültünün merkeziydi ve şair Anakreon'un memleketiydi.

Seferihisar, Türkiye'nin ilk Cittaslow (sakin şehir) unvanını alan yerleşimidir. İlçe ayrıca mandalinasıyla tanınır.

Selçuk

Adı Türkçedir ve Selçuklu hanedanına gönderme yapar. İlçenin eski adı Ayasuluktur; bu ad, Yunanca Hagios Theologos, yani Kutsal İlahiyatçı ifadesinden gelir ve burada gömülü olduğuna inanılan Aziz Yuhanna'ya atıf yapar.

Selçuk sınırlarında, antik dünyanın en görkemli kentlerinden Efes (Ephesos) bulunur. Efes, dünyanın yedi harikasından biri sayılan Artemis Tapınağına ev sahipliği yapmıştır. Kentteki Celsus Kütüphanesi ve Büyük Tiyatro, Roma mimarisinin başyapıtlarındandır. Efes UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Yörede ayrıca Meryem Ana Evi bulunur; Hristiyan geleneğine göre Meryem son yıllarını burada geçirmiştir. Efes, Yeni Ahit'teki yedi kiliseden birine de ev sahipliği yapmıştır.

Tire

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Tyrha ve benzeri biçimlerde geçer. Bir başka görüş, adı Bizans dönemindeki Thyaira adına bağlar.

Tire, Osmanlı döneminde önemli bir ticaret ve zanaat merkeziydi. İlçe, keçeciliği, beledi dokuması, çömlekçiliği ve tarihî çarşısıyla tanınır. Tire ayrıca kendi adını taşıyan köftesiyle ünlüdür.

Torbalı

Adı Türkçedir ve kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı bölgeye yerleşen bir topluluğa bağlar. İlçe sınırlarında, antik kent Metropolis bulunur; kentte yapılan kazılar, Helenistik ve Roma dönemine ait tiyatro ile hamam yapılarını ortaya çıkarmıştır.

Urla

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Klazomenai adıyla geçer ve İon Birliğinin on iki üyesinden biriydi. Klazomenai, filozof Anaksagoras'ın memleketidir. Bugünkü Urla adının, Bizans dönemindeki Vourla biçiminden geldiği kabul edilir.

Urla, bağcılığı ve şarapçılığıyla tanınır; yörede antik dönemden kalma zeytinyağı işliği kalıntıları bulunmuştur. İlçe ayrıca Şair Necati Cumalı ve edebiyat mirasıyla bilinir.

İzmir Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• İon ve Aiol katmanı: Foça (Phokaia), Urla (Klazomenai), Seferihisar (Teos), Çeşme (Erythrai) ve Selçuk (Ephesos) adları, MÖ 1. binyıldaki koloni kentlerini yaşatır.
• Helenistik katman: Bergama (Pergamon) adı, Attalos hanedanının başkentini ve parşömenin doğduğu yeri temsil eder.
• Bizans katmanı: Selçuk'un eski adı Ayasuluk, Beydağ'ın eski adı Balyambolu ve Urla'nın Vourla biçimi, ortaçağ yer adı geleneğini yansıtır.
• Oğuz boyu katmanı: Kınık ve Bayındır adları, Selçuklu ve Akkoyunlu hanedanlarının çıktığı boyların adlarını taşır.
• Türkçe tanımlama katmanı: Karşıyaka, Karaburun, Narlıdere, Karabağlar ve Güzelbahçe adları, konumu, rengi ve bitki örtüsünü doğrudan anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

İzmir adı nasıl oluştu?

Kentin antik adı Smyrnadır. Yunanca eis Smyrnan, yani Smyrnaya doğru ifadesi Türkçede tek sözcük olarak algılanmış ve İzmir biçimine dönüşmüştür.

Parşömen neden Bergama ile anılıyor?

Pergamon Kütüphanesi İskenderiye ile rekabet ediyordu. Mısır papirüs ihracatını kesince burada parşömen geliştirilmiştir. Parşömen sözcüğü, Pergamona ait anlamındaki Latince pergamena ifadesinden gelir.

Selçuk ilçesinin eski adı neydi?

Selçukun eski adı Ayasuluktur. Bu ad, Yunanca Hagios Theologos yani Kutsal İlahiyatçı ifadesinden gelir ve burada gömülü olduğuna inanılan Aziz Yuhannaya atıf yapar.

Foça ile Marsilya arasında bağ var mı?

Evet. Fransadaki Marsilya kenti, antik adı Massalia olup Phokaialı denizciler tarafından kurulmuştur. Foça, Akdenizde çok sayıda koloni kuran girişimci bir İon kentiydi.

İzmir kaç ilçeden oluşuyor?

İzmir ilinde 30 ilçe vardır: Aliağa, Balçova, Bayındır, Bayraklı, Bergama, Beydağ, Bornova, Buca, Çeşme, Çiğli, Dikili, Foça, Gaziemir, Güzelbahçe, Karabağlar, Karaburun, Karşıyaka, Kemalpaşa, Kınık, Kiraz, Konak, Menderes, Menemen, Narlıdere, Ödemiş, Seferihisar, Selçuk, Tire, Torbalı ve Urla.