Diyarbakır ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Amidadan Kara Surların Şehrine

Diyarbakır Adı Nereden Geliyor?

Diyarbakır adı, İslam fetihleri dönemine dayanır ve doğrudan bir Arap kabilesinin adını taşır.

Bölge, 7. yüzyıldaki fetihlerden sonra buraya yerleşen Bekir bin Vail kabilesine izafeten Diyar-ı Bekr, yani Bekir yurdu adıyla anılmıştır. Arapçada diyar yurt, ülke, memleket anlamına gelir. Bu ad önce bölgenin, sonra da merkez şehrin adı hâline gelmiş ve Türkçe telaffuzda Diyarbakır biçimini almıştır.

Şehrin çok daha eski adı ise Amidadır. Bu ad Asur kaynaklarında Amedi biçiminde geçer ve MÖ 1. binyıla uzanır. Roma döneminde kent Amida adıyla önemli bir sınır garnizonu olmuş; imparator Constantius döneminde surlar güçlendirilmiştir. Amida adının kökeni tam olarak çözülememekle birlikte, Roma öncesi Mezopotamya dillerine ait bir yer adı olduğu kabul edilir.

Diyarbakır'ın en tanınmış özelliği, kenti çevreleyen siyah bazalt surlardır. Yaklaşık 5,5 kilometre uzunluğundaki bu surlar, Çin Seddi'nden sonra dünyanın en uzun kesintisiz sur sistemlerinden biri olarak anılır ve UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Surların koyu rengi nedeniyle şehir halk arasında Kara Amid ve Karahamid adlarıyla da anılmıştır.

Cumhuriyet döneminde ilin adı bir dönem resmen Diyarbekir olarak kullanılmış, 1937 yılında yapılan düzenlemeyle bakır madenlerine gönderme yapan Diyarbakır biçimi resmîleşmiştir.

Diyarbakır Merkez İlçeleri

Sur

Adını doğrudan kenti çevreleyen bazalt surlardan alır. İlçe, Diyarbakır'ın tarihî çekirdeğini kapsar. Sınırları içinde Ulu Cami bulunur; Anadolu'nun en eski camilerinden biri olan bu yapı, Şam Emeviye Camii planını izler ve Selçuklu döneminde yeniden düzenlenmiştir. İlçede ayrıca Hasanpaşa Hanı, Mesudiye Medresesi ve geleneksel avlulu Diyarbakır evleri bulunur. Hevsel Bahçeleri de bu ilçe sınırlarındadır ve surlarla birlikte Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Bağlar

Adı Türkçedir ve yörede bulunan üzüm bağlarından gelir. Diyarbakır çevresi, tarih boyunca bağcılığıyla tanınmıştır; kentin karpuzu kadar üzümü de ünlüdür. İlçe, 2008 yılındaki büyükşehir düzenlemesiyle merkez ilçe olarak kurulmuştur.

Kayapınar

Adı iki Türkçe sözcüğün birleşimidir: kaya ve pınar. Kayalık arazideki su kaynağını tarif eden bu ad, Anadolu'da çok yaygındır. İlçe, Diyarbakır'ın planlı gelişen modern yerleşim alanıdır ve 2008 yılında kurulmuştur.

Yenişehir

Adı Türkçedir ve Cumhuriyet dönemi kentleşmesinin ürünüdür. Diyarbakır'ın surlar dışında planlı biçimde gelişen yeni konut ve iş alanlarına yenişehir denilmiş, bu tanım zamanla resmî ilçe adı olmuştur.

Diyarbakır İlçelerinin İsim Kökenleri

Bismil

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Arapça bismillah ifadesinin kısaltılmış biçimiyle ilişkilendirir. Bir diğeri, bölgede kullanılan eski bir yer adının dönüşmüş hâli olduğunu savunur.

Bismil sınırlarında, Türkiye arkeolojisinin önemli kazı alanlarından biri bulunur: Körtik Tepe. Burada yapılan kazılar, MÖ 10. binyıla uzanan Neolitik dönem yerleşimini ortaya çıkarmış ve bölgenin yerleşik hayata geçiş sürecine ışık tutmuştur. İlçe ayrıca Dicle Nehri kıyısındaki verimli ovasıyla tanınır.

Çermik

Adı Türkçedir ve doğrudan kaplıcadan gelir. Anadolu ağızlarında çermik sözcüğü, sıcak su kaynağı ve şifalı su anlamına gelir. Bu sözcük Ermenice kökenli kabul edilir ve Doğu Anadolu genelinde yaygın kullanılır.

Çermik, Türkiye'nin en tanınmış termal merkezlerinden biridir. Yöredeki kaplıcalar Roma döneminden beri kullanılmakta olup, sıcak suyun oluşturduğu traverten yapılar Pamukkale'ye benzetilir. İlçede ayrıca Osmanlı dönemi Çermik Hamamı ve tarihî köprüler bulunur.

Çınar

Adı Türkçedir ve çınar ağacından gelir. Yörede bulunan büyük çınar ağaçları yerleşime adını vermiştir. Anadolu'da Çınar, Çınarlı ve Çınarcık gibi adlar bu ağacın kültürel önemini gösterir. İlçe, Diyarbakır'ın güneyindeki ova kesiminde yer alır ve tarımla geçinir.

Çüngüş

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer ve anlamı kesin biçimde çözülememiştir. İlçe, Diyarbakır'ın en kuzeybatı ucunda, Fırat havzasına yakın dağlık kesimde yer alır. Yörede tarihî köprüler ve kale kalıntıları bulunur.

Dicle

Adını, Mezopotamya uygarlıklarının kurulduğu Dicle Nehrinden alır. Nehrin Sümerce adı İdigna, Akadca adı İdiglat, Yunanca adı ise Tigristir. Türkçedeki Dicle adı, Arapça Dicla biçiminden gelir.

İlçenin eski adı Pirandır. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede nehrin adı verilmiştir. İlçe, Dicle Nehri vadisindeki konumuyla ve tarım arazileriyle bilinir.

Eğil

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, Asur kaynaklarında Ingalua ve benzeri biçimlerde geçer; ortaçağ kaynaklarında ise Angl ve Egil olarak kaydedilmiştir. Bu ad Türkçe telaffuzda Eğil biçimini almıştır.

Eğil, Asur dönemine ait kaya kabartmaları ve kral mezarlarıyla tanınır. Kayalıklara oyulmuş bu anıtlar, bölgenin MÖ 1. binyıldaki Asur hâkimiyetini belgeler. İlçede ayrıca Dicle Barajının oluşturduğu göl manzarası bulunur.

Ergani

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Arkanis ve Argana adlarıyla geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Ergani biçimini almıştır.

Ergani, Türkiye madencilik tarihinde merkezi bir yere sahiptir: buradaki bakır yatakları beş bin yıldır işletilmektedir ve Anadolu'nun Tunç Çağına geçişinde belirleyici rol oynamıştır. İlçe sınırlarında ayrıca Çayönü Tepesi bulunur; burada yapılan kazılar, MÖ 10. binyıla uzanan ve tarımın ilk yapıldığı yerleşimlerden birini ortaya çıkarmıştır. Çayönü, dünya arkeolojisinde Neolitik devrimin anahtar alanlarından sayılır.

Hani

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Bir görüş, adı Türkçedeki han sözcüğüyle ilişkilendirir ve yol üzerindeki konak yapısını tarif ettiğini savunur. İlçe, Diyarbakır'ın kuzeyindeki dağlık kesimde yer alır ve tarihî köprüleriyle bilinir.

Hazro

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı ve anlamının kesin biçimde çözülemediği kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer. İlçe, dağlık arazide tarım ve hayvancılıkla geçinir.

Kocaköy

Adı Türkçedir ve büyük köy anlamına gelir. Anadolu ağızlarında "koca" sözcüğü büyük, iri anlamında sıfat olarak kullanılır. İlçenin eski adı Karacadağ yöresiyle ilişkili biçimlerde kaydedilmiştir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur.

Kulp

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer. İlçe, Diyarbakır'ın kuzeydoğusundaki en dağlık kesimde yer alır ve orman ile mera arazileriyle bilinir.

Lice

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Ortaçağ kaynaklarında bölgedeki yerleşimler için benzer adlar kayıtlıdır. İlçe, dağlık arazide yer alır ve 1975 depreminde ağır hasar görerek yeniden inşa edilmiştir.

Silvan

Diyarbakır'ın en zengin isim geçmişine sahip ilçelerinden biridir. Kent, Roma ve Bizans dönemlerinde Martyropolis adıyla biliniyordu; Yunancada bu ad şehitler kenti anlamına gelir ve erken Hristiyanlık dönemindeki şehitlere atıf yapar. Kent aynı zamanda Meyyafarikin adıyla da anılmıştır; bu ad Arapça ve Süryanice kaynaklarda geçer.

Bugünkü Silvan adının, bu eski adların dönüşmüş biçimi olduğu kabul edilir. Silvan, Mervani hanedanının merkezi olmuş ve ortaçağda bölgenin en önemli kentlerinden biri hâline gelmiştir. İlçede Selçuklu dönemine ait Ulu Cami ve tarihî surlar bulunur. Yakınındaki Malabadi Köprüsü, Artuklu dönemine ait ve dünyanın en geniş taş kemerli köprülerinden biri sayılır.

Diyarbakır Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Neolitik ve Asur katmanı: Ergani'deki Çayönü, Bismil'deki Körtik Tepe ve Eğil'deki Asur kaya anıtları, bölgenin on bin yıllık yerleşim geçmişini belgeler.
• Roma ve Bizans katmanı: Diyarbakır (Amida), Silvan (Martyropolis) ve Ergani (Argana) adları, antik kent geleneğini taşır.
• İslami dönem katmanı: Diyarbakır adı, Bekir bin Vail kabilesinden gelir; Silvan'ın Meyyafarikin adı da bu dönemin ürünüdür.
• Türkçe tanımlama katmanı: Sur, Bağlar, Kayapınar, Çınar ve Kocaköy adları, arazinin surunu, bağını, suyunu ve ağacını doğrudan anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Dicle ve Yenişehir adları, 20. yüzyılda yapılan adlandırma tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Diyarbakır adı nereden geliyor?

Ad, 7. yüzyıldaki fetihlerden sonra bölgeye yerleşen Bekir bin Vail kabilesine izafeten verilen Diyar-ı Bekr, yani Bekir yurdu ifadesinden gelir. Arapçada diyar yurt anlamındadır.

Diyarbakırın eski adı neydi?

Şehrin eski adı Amidadır. Bu ad Asur kaynaklarında Amedi biçiminde geçer ve MÖ 1. binyıla uzanır. Surların koyu rengi nedeniyle şehir Kara Amid adıyla da anılmıştır.

Diyarbakır surları neden önemli?

Yaklaşık 5,5 kilometre uzunluğundaki siyah bazalt surlar, dünyanın en uzun kesintisiz sur sistemlerinden biri sayılır ve Hevsel Bahçeleri ile birlikte UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Çayönü kazısı neden önemli?

Ergani sınırlarındaki Çayönü Tepesinde yapılan kazılar, MÖ 10. binyıla uzanan ve tarımın ilk yapıldığı yerleşimlerden birini ortaya çıkarmıştır. Alan, Neolitik devrimin anahtar noktalarından sayılır.

Silvanın eski adı neydi?

Silvan, Roma ve Bizans dönemlerinde Martyropolis adıyla biliniyordu; bu ad şehitler kenti anlamına gelir. Arapça ve Süryanice kaynaklarda kent Meyyafarikin olarak da geçer.

Diyarbakır kaç ilçeden oluşuyor?

Diyarbakır ilinde 17 ilçe vardır: Bağlar, Bismil, Çermik, Çınar, Çüngüş, Dicle, Eğil, Ergani, Hani, Hazro, Kayapınar, Kocaköy, Kulp, Lice, Silvan, Sur ve Yenişehir.