Batman ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: İluhtan Petrol Şehrine

Batman Adı Nereden Geliyor?

Batman, adı sıra dışı biçimde tanıdık gelen ama tamamen Türkçe kökenli olan illerden biridir.

Kent, adını yöreden geçen ve Dicle Nehrine dökülen Batman Çayından alır. Akarsuyun adı için birkaç açıklama vardır. En yaygın görüş, adı eski bir ağırlık ölçüsü birimi olan batman sözcüğüyle ilişkilendirir; Osmanlı döneminde kullanılan bu birim, yaklaşık sekiz kilograma denk gelirdi. İkinci bir görüş, adı bölgede kullanılan çok daha eski bir yer adına bağlar; kaynaklarda akarsu Bathman ve benzeri biçimlerde geçer.

Kentin eski adı İluhtur. 20. yüzyılın ortalarına kadar küçük bir köy olan İluh, bölgenin kaderini değiştiren bir gelişmeyle büyümüştür: petrol. 1940'lı yıllarda yörede petrol bulunması ve 1955 yılında Türkiye'nin ilk petrol rafinerisinin burada kurulmasıyla yerleşim hızla kentleşmiştir.

Batman, 1990 yılında il statüsü kazanmıştır ve Türkiye'nin en genç illerinden biridir. Kent, petrol üretimi ve rafineri sanayii ile tanınır.

İl, tarih açısından da olağanüstü zengindir: Hasankeyf, Malabadi Köprüsü ve Dicle havzasındaki höyükler, Yukarı Mezopotamya'nın binlerce yıllık geçmişini barındırır.

Batman İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Batman Çayı ile Dicle Nehri arasındaki alanda kurulmuştur. Kent, planlı biçimde gelişmiş bir sanayi yerleşimidir.

Merkez ilçe sınırlarında, Türkiye'nin ilk petrol rafinerisi ve petrol üretim sahaları bulunur. Yörede ayrıca Malabadi Köprüsüne giden güzergâh yer alır; ancak köprü Silvan sınırındadır.

Beşiri

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. İlçe, Batman'ın doğusundaki kesimde yer alır.

Beşiri sınırlarında, Türkiye'nin ilk ticari petrol üretiminin yapıldığı Raman Dağı bulunur. Buradaki kuyular, Türkiye petrol tarihinin başlangıç noktasıdır.

Gercüş

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer.

Gercüş, Batman'ın güneyindeki kesimde yer alır ve Tur Abdin bölgesine komşudur. Yörede taş mimarili köyler ve tarihî kilise yapıları bulunur. İlçe, bağcılığı ve zeytinciliğiyle tanınır.

Hasankeyf

Batman'ın ve Türkiye'nin kültür mirası açısından en tartışmalı ilçesidir. Kentin antik adı Kepha ve Kifastır; Süryanicede bu sözcük kaya anlamına gelir. Arapça kaynaklarda kent Hısn Keyfa, yani kaya kalesi adıyla geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Hasankeyf biçimini almıştır.

Hasankeyf, Dicle Nehri kıyısındaki kayalık üzerinde kurulmuş ve on iki bin yıllık kesintisiz yerleşim geçmişine sahip olduğu kabul edilen bir alandır. Kentte Artuklu döneminden kalma köprü ayakları, Eyyubi dönemi camileri, kayaya oyulmuş binlerce mağara konut ve Zeynel Bey Türbesi bulunur. Zeynel Bey Türbesi, Akkoyunlu döneminden kalma ve turkuaz çinileriyle tanınan silindirik bir yapıdır.

Ilısu Barajının suları yükselince tarihî Hasankeyf'in büyük bölümü sular altında kalmıştır. Zeynel Bey Türbesi ve bazı anıtlar, taşınarak yeni kurulan yerleşim alanına aktarılmıştır.

Kozluk

Adı Türkçedir ve ceviz anlamına gelen koz sözcüğünden gelir; ad, yörede yetişen ceviz ağaçlarını tarif eder. İlçenin eski adı Hazzo olarak kaydedilmiştir.

Kozluk, Batman'ın kuzeyindeki dağlık kesimde yer alır ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Sason

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölge, kaynaklarda Sasun adıyla geçer ve dağlık bir bölgeyi tanımlar.

Sason, Batman'ın en kuzeyindeki dağlık ilçesidir ve Bitlis ile Muş sınırında yer alır. Yöre, sarp arazi yapısı ve ormanlarıyla bilinir. İlçe ayrıca balı ve cevizleriyle tanınır.

Batman İlinin Tarihî Zenginlikleri

• Hasankeyf: Dicle kıyısındaki bu antik kent, on iki bin yıllık yerleşim geçmişine sahip kabul edilir. Ilısu Barajının suları nedeniyle büyük bölümü sular altında kalmıştır.
• Zeynel Bey Türbesi: Akkoyunlu döneminden kalma turkuaz çinili bu silindirik yapı, taşınarak korunmuştur.
• Raman Dağı: Beşiri sınırlarındaki bu alan, Türkiye'nin ilk ticari petrol üretiminin yapıldığı yerdir.
• Malabadi Köprüsü: Batman Çayı üzerindeki bu Artuklu dönemi köprüsü, dünyanın en geniş taş kemerli köprülerinden biri sayılır.
• Hasankeyf mağaraları: Kayaya oyulmuş binlerce konut, bölgenin kesintisiz yerleşim geçmişini belgeler.

Batman Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Süryani katmanı: Hasankeyf (Kepha ve Kifas) adı, kaya anlamı taşıyan Süryanice sözcüğe dayanır.
• İslami dönem katmanı: Hısn Keyfa adı ve Artuklu ile Eyyubi dönemi yapıları, ortaçağ İslam mimarisinin izlerini taşır.
• Ortaçağ katmanı: Sason (Sasun), Gercüş ve Beşiri adları, bölgede kullanılan eski yer adlarını yansıtır.
• Türkçe tanımlama katmanı: Batman ve Kozluk adları, ölçü birimini ve ceviz ağacını doğrudan anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Batman kenti, 1955 sonrası petrol ekonomisiyle kurulmuş ve 1990 yılında il olmuştur.

Sıkça Sorulan Sorular

Batman adı nereden geliyor?

Kent, adını Dicle Nehrine dökülen Batman Çayından alır. En yaygın görüş, akarsuyun adını eski bir ağırlık ölçüsü birimi olan batman sözcüğüyle ilişkilendirir.

Batmanın eski adı neydi?

Kentin eski adı İluhtur. 20. yüzyılın ortalarına kadar küçük bir köy olan İluh, petrol bulunmasıyla hızla kentleşmiş ve 1990 yılında il statüsü kazanmıştır.

Hasankeyf adının anlamı nedir?

Kentin antik adı Kepha ve Kifastır; Süryanicede bu sözcük kaya anlamına gelir. Arapça kaynaklarda kent Hısn Keyfa yani kaya kalesi adıyla geçer ve Türkçede Hasankeyf biçimini almıştır.

Hasankeyf neden sular altında kaldı?

Ilısu Barajının suları yükselince tarihî Hasankeyfin büyük bölümü sular altında kalmıştır. Zeynel Bey Türbesi ve bazı anıtlar taşınarak yeni yerleşim alanına aktarılmıştır.

Batman kaç ilçeden oluşuyor?

Batman ilinde merkez dahil 6 ilçe vardır: Merkez, Beşiri, Gercüş, Hasankeyf, Kozluk ve Sason.