Bursa ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Prusiastan Osmanlının İlk Başkentine

Bursa Adı Nereden Geliyor?

Bursa, adının kurucusu kesin olarak bilinen ender şehirlerdendir. Kent, MÖ 2. yüzyılda Bitinya kralı I. Prusias tarafından kurulmuş ve kurucusunun adıyla Prusa adını almıştır.

Antik kaynaklara göre kralın bu kenti kurmasında Kartacalı komutan Hannibalın rolü olduğu anlatılır. Romalılardan kaçarak Bitinya sarayına sığınan Hannibal, kral Prusias'a kentin kurulacağı yeri seçmekte yardım etmiştir. Kent, Uludağ eteklerindeki sıcak su kaynaklarının yanına, aynı adı taşıyan diğer kentlerden ayırt edilmek için Prusa ad Olympum, yani Olympos eteğindeki Prusa adıyla kurulmuştur.

Prusa adı Türkçe telaffuzda önce Brusa, sonra Bursa biçimini almıştır. Batı kaynaklarında kent uzun süre Brusa ve Broussa adlarıyla anılmıştır.

Bursa, 1326 yılında Orhan Gazi tarafından fethedilmiş ve Osmanlı Devletinin ilk büyük başkenti olmuştur. Kentteki Ulu Cami, Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Osmanlı padişahlarının türbelerinin bulunduğu Muradiye külliyesi, erken Osmanlı mimarisinin başyapıtlarıdır. Bursa ayrıca ipek ticaretiyle zenginleşmiş, Koza Han bu ticaretin merkezi olmuştur.

Bursa Merkez İlçeleri

Osmangazi

Bursa'nın tarihî çekirdeğini kapsayan merkez ilçedir ve adını Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Gaziden alır. Osman Gazi'nin türbesi, kentin Tophane bölgesinde, oğlu Orhan Gazi'nin türbesiyle yan yana bulunur. İlçe sınırlarında Ulu Cami, Koza Han, Kapalıçarşı ve tarihî Hisar bölgesi yer alır.

Yıldırım

Adını, Osmanlı padişahı Yıldırım Bayezidden alır. Padişahın hızlı hareket eden ordusuyla ün kazanması nedeniyle aldığı bu lakap, ilçeye ad olmuştur. İlçe sınırlarında Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Emir Sultan Camii bulunur. Emir Sultan, Yıldırım Bayezid'in damadı olan ve Bursa halkı arasında büyük saygı gören mutasavvıftır.

Nilüfer

Adını, Orhan Gazi'nin eşi ve I. Murad'ın annesi olan Nilüfer Hatundan alır. Nilüfer Hatun, Osmanlı tarihinde hayır eserleriyle anılan ilk hanım sultanlardan biridir; İznik'te yaptırdığı imaret bugün müze olarak kullanılır. Bursa ovasından geçen Nilüfer Çayı da aynı adı taşır. İlçe, Bursa'nın planlı gelişen modern yerleşim alanıdır.

Gürsu

Adı Türkçedir ve gür akan su anlamına gelir. İlçenin eski adı Bademli olarak da kaydedilmiştir. Bursa ovasındaki su kaynakları ve dereler adın kaynağı olarak gösterilir. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur ve şeftali ile sebze üretimiyle tanınır.

Kestel

Adı Latince ve Yunanca kökenlidir. Castellum ve kastellion sözcükleri kale, hisar anlamına gelir; bu ad Türkçe telaffuzda Kestel biçimini almıştır. Aynı kökten gelen Kestel, Kastamonu ve Kastel adları Anadolu'da birden fazla yerde karşımıza çıkar. İlçede Bizans dönemine ait kale kalıntıları bulunur ve ilçe, kestanesiyle tanınır.

Bursa İlçelerinin İsim Kökenleri

Büyükorhan

Adı, Osmanlı Devletinin ikinci padişahı Orhan Gaziye dayanır. Baştaki "büyük" ön eki, komşusu Orhaneli ilçesinden ayırt etmek için kullanılır. İlçenin eski adı Mancılıktır. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede padişah adına atıfla bugünkü ad verilmiştir. İlçe, dağlık arazisi ve ormanlarıyla bilinir.

Gemlik

Marmara kıyısındaki bu liman ilçesinin adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Kios ve daha sonra Kios Prusias adlarıyla geçer. Bizans döneminde yerleşim Kion ve Kivotos adlarıyla anılmıştır. Bugünkü Gemlik adının, bu eski adların Türkçe telaffuzla dönüşmesiyle oluştuğu kabul edilir. İkinci bir görüş, adı Türkçe gemi sözcüğüyle ilişkilendirir ve gemilerin barındığı liman anlamını verir; körfezin doğal liman yapısı bunu destekler.

Gemlik, dünyaca ünlü siyah zeytiniyle tanınır; Gemlik zeytini coğrafi işaretli bir üründür.

Gürsu

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Harmancık

Adı Türkçedir ve harman yeri anlamındaki sözcükten gelir; sondaki "cık" küçültme ekidir. Tahıl döverek ayıklama işleminin yapıldığı düzlükleri tarif eden bu ad, Anadolu'da Harmancık, Harmanlı ve Harmandalı gibi biçimlerde yaygındır. İlçe, Bursa'nın güneybatısındaki dağlık kesimde yer alır ve krom madenciliğiyle bilinir.

İnegöl

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşiminden oluşur. Anadolu ağızlarında "in" sözcüğü mağara ve oyuk anlamına gelir; "göl" ise su birikintisini tarif eder. İnegöl, yani mağaralı göl adı, yörenin eski coğrafi görünümünü yansıtır. Bir başka görüş, adı Bizans dönemindeki Angelokome adına bağlar; bu ad Türkçe telaffuzda İnegöl biçimine dönüşmüş olabilir.

İnegöl, Türkiye mobilya sanayiinin merkezlerinden biridir. İlçe ayrıca İnegöl köftesiyle ünlüdür ve Osmanlı dönemine ait İshak Paşa Külliyesi burada bulunur.

İznik

Türkiye'nin en önemli tarihî kentlerinden biridir. Kent, MÖ 4. yüzyılda kurulmuş ve Makedonyalı komutan Lysimakhos'un eşi Nikaianın adıyla anılmıştır. Nikaia adı, Yunancada zafer anlamına gelen nike sözcüğüyle aynı kökten gelir.

Nikaia adı Türkçe telaffuzda İznik biçimini almıştır. Bu dönüşümün, Yunanca "eis Nikaian", yani Nikaia'ya doğru ifadesinin Türkçede tek sözcük olarak algılanmasıyla oluştuğu düşünülür; aynı olay İzmit ve İstanbul adlarında da görülür.

İznik, Hristiyanlık tarihinde merkezi bir yere sahiptir: MS 325 yılındaki Birinci İznik Konsili burada toplanmış ve İznik İnanç Bildirgesi kabul edilmiştir. Kent ayrıca 1204 sonrasında İznik İmparatorluğunun başkenti olmuştur. Osmanlı döneminde İznik, dünyaca ünlü İznik çinilerinin üretim merkezi hâline gelmiştir.

Karacabey

Adı bir Osmanlı komutanına dayanır. Yörede hayır eserleri bulunan ve bölgeyi imar eden Karaca Beyin adından geldiği kabul edilir. İlçenin eski adı Mihaliçtir; bu ad, Bizans dönemindeki yerleşim adından gelir ve Osmanlı kayıtlarında uzun süre kullanılmıştır. Mihaliç adı bugün de bir peynir türünün adında yaşar: Mihaliç peyniri, yörenin en tanınmış ürünlerindendir.

İlçe, Uluabat Gölü kıyısındaki konumu, tarım işletmesi ve harasıyla bilinir.

Keles

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Yunanca ve Bizans dönemi yer adlarıyla ilişkilendirir. Bir başka görüş, Türkçede kel, çıplak anlamı taşıyan kökle bağlantı kurar ve ağaçsız yamaçları tarif ettiğini savunur. İlçe, Uludağ'ın güney eteklerinde yer alır ve kestane ile ormancılıkla geçinir.

Kestel

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Mudanya

Marmara kıyısındaki bu ilçenin adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Myrleia ve daha sonra Apameia Myrleia adlarıyla geçer. Bizans döneminde yerleşim Montania ve benzeri biçimlerde anılmıştır. Bu ad Türkçe telaffuzda Mudanya biçimini almıştır.

Mudanya, Türk tarihinde özel bir yere sahiptir: 11 Ekim 1922 tarihinde imzalanan Mudanya Mütarekesi, Kurtuluş Savaşının askeri olarak sona ermesini sağlamış ve Lozan görüşmelerinin önünü açmıştır. Mütarekenin imzalandığı bina bugün müze olarak kullanılır. İlçe ayrıca Trilye (Zeytinbağı) beldesindeki Bizans dönemi kilise yapılarıyla tanınır.

Mustafakemalpaşa

Adı doğrudan Mustafa Kemal Atatürke dayanır ve Cumhuriyet döneminde verilmiştir. İlçenin eski adı Kirmastidir; bu ad, Bizans dönemindeki yerleşim adından gelir ve Osmanlı kayıtlarında uzun süre kullanılmıştır. İlçe, Türkiye'nin en uzun adlı yerleşimlerinden biridir.

İlçe, Uluabat Gölüne dökülen Mustafakemalpaşa Çayı vadisindeki verimli araziyle ve tarımıyla tanınır.

Orhaneli

Adı, Osmanlı padişahı Orhan Gaziye dayanır; sondaki "eli" eki Türkçede yurt, bölge anlamı taşır. İlçenin eski adı Beycedir. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede padişah adına atıfla bugünkü ad verilmiştir. İlçe, linyit yatakları ve termik santraliyle bilinir.

Orhangazi

Adı yine Osmanlı Devletinin ikinci padişahı Orhan Gaziye dayanır. İlçenin eski adı Pazarköydür ve bu ad, burada kurulan haftalık pazardan gelir. İlçe, İznik Gölü ile Gemlik Körfezi arasındaki geçiş kuşağında yer alır ve zeytincilikle tanınır.

Yenişehir

Adı Türkçedir ve yeni kurulan şehir anlamına gelir. Osmanlı kuruluş döneminde bölgenin fethi sonrasında kurulan yerleşim, bu adı almıştır. Yenişehir, Osman Gazi döneminde beyliğin merkezlerinden biri olmuş ve Bursa'nın fethinden önce burada üs kurulmuştur.

İlçe, geniş ve verimli Yenişehir ovasında yer alır; Osmanlı dönemi mimarisinin korunmuş örnekleri ve Süleyman Paşa Hamamı burada bulunur.

Bursa Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Bitinya ve Helenistik katman: Bursa (Prusa), İznik (Nikaia), Gemlik (Kios) ve Mudanya (Myrleia) adları, kurucu hükümdarların ve antik kentlerin izini taşır.
• Bizans katmanı: Kestel (kastellion), Karacabey'in eski adı Mihaliç ve Mustafakemalpaşa'nın eski adı Kirmasti, ortaçağ yer adı geleneğini yansıtır.
• Osmanlı hanedan katmanı: Osmangazi, Orhangazi, Orhaneli, Büyükorhan, Yıldırım ve Nilüfer adları, kurucu hanedanın üyelerini yaşatır.
• Coğrafi tanımlama katmanı: İnegöl, Gürsu, Harmancık ve Yenişehir adları, arazinin suyunu, harmanını ve yeni kuruluşunu anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Mustafakemalpaşa adı, 20. yüzyıl adlandırma anlayışının Bursa'daki en belirgin örneğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bursa adı nereden geliyor?

Bursa, MÖ 2. yüzyılda kenti kuran Bitinya kralı I. Prusiasın adından türeyen Prusa adına dayanır. Bu ad Türkçe telaffuzda önce Brusa, sonra Bursa biçimini almıştır.

İznik adı nasıl oluştu?

Kentin antik adı Nikaia idi ve Yunancada zafer anlamındaki nike sözcüğüyle aynı kökten gelir. Nikaiaya doğru anlamındaki ifadenin Türkçede tek sözcük olarak algılanmasıyla İznik biçimi oluşmuştur.

Karacabey ilçesinin eski adı neydi?

İlçenin eski adı Mihaliçtir ve Bizans dönemindeki yerleşim adından gelir. Bu ad bugün de Mihaliç peynirinin adında yaşamaya devam eder.

Mudanya Mütarekesi neden önemli?

11 Ekim 1922 tarihinde imzalanan Mudanya Mütarekesi, Kurtuluş Savaşının askeri olarak sona ermesini sağlamış ve Lozan görüşmelerinin önünü açmıştır.

Bursa kaç ilçeden oluşuyor?

Bursa ilinde 17 ilçe vardır: Büyükorhan, Gemlik, Gürsu, Harmancık, İnegöl, İznik, Karacabey, Keles, Kestel, Mudanya, Mustafakemalpaşa, Nilüfer, Orhaneli, Orhangazi, Osmangazi, Yenişehir ve Yıldırım.