Balıkesir ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Paleokastrondan Karesiye

Balıkesir Adı Nereden Geliyor?

Balıkesir adı, Türkiye'de en çok yanlış anlaşılan yer adlarından biridir. Adın balık kelimesiyle ilgisi olduğu düşünülür; oysa şehir denize kıyısı olmayan bir iç kesimde kurulmuştur ve balıkçılıkla tarihî bir bağı yoktur.

En güçlü açıklama Bizans dönemine dayanır. Bölgedeki kale ve yerleşim, Bizans kaynaklarında Paleokastron adıyla geçer. Yunancada palaios eski, kastron kale demektir; yani ad doğrudan eski kale anlamına gelir. Paleokastron adı Türkçe telaffuzda önce Balıkasri ve Balıkesri, sonra Balıkesir biçimini almıştır. Osmanlı kayıtlarında şehir uzun süre Balıkesri olarak yazılır.

İkinci bir görüş, adı eski Türkçedeki balık sözcüğüne bağlar. Eski Türkçede balık aynı zamanda şehir, kale anlamına gelir; Beşbalık ve Ordubalık gibi Orta Asya şehir adlarında bu kullanım görülür. Bu durumda ad, Türkçe içinde de kale anlamı taşıyan bir kökle açıklanmış olur. İki görüş de aynı kavrama, yani kaleye çıkar.

Bölgenin bir başka önemli adı Karesidir. 14. yüzyılda burada kurulan Karesioğulları Beyliği, adını kurucusu Karesi Beyden alır. Osmanlı Devletinin ilk ilhak ettiği beylik budur ve Rumeli'ye geçişte Karesi donanması ile denizcileri belirleyici rol oynamıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ilin adı bir dönem resmen Karesi olarak kullanılmış, 1926 yılında yeniden Balıkesir olarak değiştirilmiştir.

Balıkesir Merkez İlçeleri

Karesi

Merkez ilçelerden biridir ve adını doğrudan Karesioğulları Beyliğinden alır. 2012 yılındaki büyükşehir düzenlemesiyle kurulan bu ilçe, kentin tarihî çekirdeğini kapsar. Böylece ilin bir dönemki resmî adı, bugün bir ilçe adı olarak yaşamaya devam etmektedir.

Altıeylül

Adı Türk siyasi tarihinden gelir. 6 Eylül 1919 tarihinde Balıkesir'de toplanan Sivas Kongresi değil, bu tarihte gerçekleşen ve Millî Mücadelenin yerel örgütlenmesinde etkili olan Balıkesir Kongreleri süreci anılır. Bir başka anlatı, 6 Eylül 1922 tarihinde Balıkesir'in düşman işgalinden kurtuluşuna gönderme yapar; ilçe adının bu kurtuluş tarihinden geldiği kabul edilir. İlçe, Karesi ile birlikte 2012 yılında kurulmuştur.

Balıkesir İlçelerinin İsim Kökenleri

Ayvalık

Adı Türkçedir ve yörede yetişen ayva ağaçlarından geldiği kabul edilir. İlçenin Rumca adı Kydoniestir; Yunancada kydonia da ayva demektir. İki ad da aynı meyveyi işaret ettiği için, adın çok eski bir bitki adı geleneğine dayandığı anlaşılır.

Ayvalık, Osmanlı döneminde büyük ölçüde Rum nüfusun yaşadığı ve zeytinyağı ticaretiyle zenginleşen bir liman kasabasıydı. 1923 nüfus mübadelesiyle nüfus yapısı tamamen değişmiştir. İlçe bugün zeytinyağı, Cunda Adası ve taş mimarisiyle tanınır. Cunda adının, adanın Rumca adı olan Moschonisi yerine kullanılan yerel bir addan geldiği düşünülür.

Balya

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı bölgedeki eski yerleşim adının Türkçeleşmiş biçimine bağlar. İlçe, Türkiye madencilik tarihinde önemli bir yere sahiptir: buradaki kurşun ve gümüş madenleri Roma döneminden beri işletilmiş, 19. yüzyılda Fransız sermayesiyle modern işletmeye açılmıştır. Balya, o dönemde Osmanlı topraklarındaki en büyük maden işletmelerinden biriydi.

Bandırma

Marmara kıyısındaki bu liman ilçesinin adı Bizans dönemine dayanır. Kaynaklarda yerleşim Panormos adıyla geçer; Yunancada bu ad, her rüzgârda güvenli liman anlamına gelir ve körfezin korunaklı yapısını tarif eder. Panormos adı Türkçe telaffuzda Bandırma biçimini almıştır.

Bandırma, Türk tarihinde özel bir yere sahiptir: Mustafa Kemal Paşa, 16 Mayıs 1919 tarihinde İstanbul'dan hareket eden Bandırma Vapuru ile Samsun'a gitmiştir. Geminin adı bu ilçeden gelir. İlçe ayrıca Kuş Cenneti Millî Parkı ve asit fabrikasıyla bilinir.

Bigadiç

Adının kökeni antik döneme uzanır. Bölgede Achyraus ve benzeri adlarla anılan yerleşimler bulunuyordu. Bugünkü ad için en yaygın görüş, bölgede kullanılan eski bir yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğudur. İlçe, dünya bor rezervlerinin önemli bir bölümüne sahip olmasıyla tanınır; Bigadiç bor işletmeleri Türkiye ekonomisi açısından stratejik öneme sahiptir.

Burhaniye

Adı Osmanlı dönemine aittir. İlçenin eski adı Kemer ve Kemer Edremittir. 19. yüzyılda yapılan idari düzenlemede yerleşime, dönemin şehzadelerinden birine atıfla Burhaniye adı verilmiştir. Anadolu'da Aziziye, Hamidiye, Reşadiye ve İhsaniye gibi adlarla aynı dönemin ürünüdür. İlçe sınırlarında, Roma dönemi kenti Adramytteiona ait kalıntılar ve Ören sahili bulunur.

Dursunbey

Adı bir kişiye dayanır. İlçenin eski adı Balattır; bu ad, Yunanca saray anlamına gelen palation sözcüğünden gelir ve Anadolu'da birden fazla yerleşimde karşımıza çıkar. Cumhuriyet döneminde ilçeye, yörede etkili olmuş Dursun Beyin adı verilmiştir. İlçe, geniş karaçam ormanları ve ormancılık ekonomisiyle tanınır.

Edremit

Adı, antik kent Adramytteion (Adramyttium) adından gelir. Bu adın, kenti kurduğu söylenen Lidya kralı Adramys ile ilişkilendirildiği antik kaynaklarda belirtilir. Adramytteion adı Türkçe telaffuzda Edremit biçimini almıştır.

Edremit Körfezi, Homeros'un İlyada destanında geçen coğrafyanın bir parçasıdır; Kaz Dağları ise antik adıyla İda Dağı olarak bilinir ve üç tanrıça arasındaki ünlü güzellik yarışmasının burada yapıldığı anlatılır. İlçe bugün zeytinyağı ve termal turizmiyle tanınır.

Erdek

Kapıdağ Yarımadasındaki bu ilçenin adı antik döneme dayanır. Yarımadanın boğazındaki büyük kent Kyzikostu ve Marmara bölgesinin en görkemli antik kentlerinden biriydi. Erdek adının, bölgedeki Artake adlı yerleşimden geldiği kabul edilir. Artake adı Türkçe telaffuzda önce Ardak, sonra Erdek biçimine dönüşmüştür. Kapıdağ adı ise, yarımadanın anakaraya dar bir kıstakla bağlanan kapı benzeri yapısını tarif eder.

Gömeç

Adının kökeni için iki görüş vardır. Birincisi, Türkçede petek anlamına gelen gömeç sözcüğünden geldiğini ve arıcılıkla ilişkili olduğunu savunur. İkincisi, adı bölgeye yerleşen bir oymağa bağlar. İlçe, Edremit Körfezinin güney kıyısında yer alır ve zeytincilikle tanınır.

Gönen

Adının kökeni için en yaygın görüş, Türkçede memnun olmak, huzur bulmak anlamındaki gönenmek fiiliyle ilişkili olduğudur. Bölgenin kaplıcalarının şifa vermesi bu anlamı destekler. Antik dönemde bölgedeki kent Artemea adıyla anılmıştır. Gönen, Roma döneminden beri kullanılan termal kaynakları, deri sanayii ve pirinç üretimiyle tanınır.

Havran

Adının kökeni tartışmalıdır. Bir görüş, adı Arapça kökenli bir sözcüğe bağlar. Bir diğeri, bölgede eskiden kullanılan yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğunu savunur. İlçe, Edremit Körfezine bakan konumu, zeytinlikleri ve Kaz Dağları eteklerindeki köyleriyle bilinir.

İvrindi

Adı, bölgede uzun süredir kullanılan bir yer adına dayanır. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçen adın, Roma öncesi ya da Bizans dönemi bir yerleşim adının Türkçeleşmiş hâli olduğu düşünülür. İlçe, ormanlık arazisi ve hayvancılığıyla tanınır.

Kepsut

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Türkçede kapı ve geçit anlamı taşıyan sözcüklerle ilişkilendirir; ilçenin Susurluk Çayı vadisindeki geçiş konumu bunu destekler. Bir diğeri, adı bölgedeki eski bir yerleşim adına bağlar. İlçe, tarım ve hayvancılıkla geçinir.

Manyas

Adı, ilçenin kıyısındaki Manyas Gölünden gelir. Gölün antik adı Miletopolis Gölü ve Aphnitis olarak kaydedilmiştir. Manyas adının, bölgede kullanılan eski bir yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğu kabul edilir. Göl, Türkiye'nin en önemli kuş alanlarından biridir ve Kuş Cenneti Millî Parkı adıyla korunmaktadır. Yörede ayrıca Kafkas göçmeni Çerkes köyleri bulunur.

Marmara

Balıkesir'in ada ilçesidir ve Marmara Denizine adını veren yerleşimdir. Ad, Yunanca mermer anlamına gelen marmaros sözcüğünden gelir. Adanın antik adı Prokonnesostur ve burada çıkarılan beyaz mermer, antik dünyanın en değerli yapı taşlarından biriydi. İstanbul'daki Ayasofya dahil pek çok anıtsal yapıda Prokonnesos mermeri kullanılmıştır. Zamanla mermer adı hem adanın hem de tüm denizin adı hâline gelmiştir.

Savaştepe

Adı Türkçedir. İlçenin eski adı Giresun ya da benzeri biçimlerde geçen bir addır. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede, yörede geçmişte yaşanan çatışmalara gönderme yaptığı düşünülen Savaştepe adı verilmiştir. İlçe, Cumhuriyetin ilk yıllarında açılan Köy Enstitüsü ile eğitim tarihinde özel bir yere sahiptir.

Sındırgı

Adının kökeni için en yaygın görüş, adın bölgeye yerleşen bir Türkmen oymağından geldiğidir. Bir başka görüş, Türkçede kırmak, parçalamak anlamındaki sındırmak fiiliyle ilişkilendirir ve arazinin parçalı yapısını tarif ettiğini savunur. İlçe, Yağcıbedir halısıyla ve jeotermal kaynaklarıyla tanınır. Sınırları içinde antik kent Synaus bulunur.

Susurluk

Adı Türkçedir ve doğrudan coğrafyayı tarif eder. Suyu bol, sulak arazi anlamındaki bu ad, ilçenin içinden geçen Susurluk Çayı ve çevresindeki sulak alanlardan gelir. İlçenin eski adı Susığırlıktır; bu biçim, su ile sığır sözcüklerinin birleşimi olarak yorumlanır ve suda otlayan sığır sürülerini tarif eder. İlçe, süt ve tereyağı üretimiyle tanınır.

Balıkesir Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Bizans ve Yunan katmanı: Balıkesir (Paleokastron), Bandırma (Panormos), Erdek (Artake), Marmara (Prokonnesos) ve Ayvalık (Kydonies) adları, bölgenin bin yıllık kıyı kültürünü taşır.
• Antik Anadolu katmanı: Edremit (Adramytteion) ve Sındırgı sınırlarındaki Synaus adları, Lidya ve Misya dönemlerine uzanır.
• Türkmen ve beylik katmanı: Karesi, Sındırgı ve Gömeç adları, bölgeye yerleşen oymakların ve Karesioğulları Beyliğinin izidir.
• Coğrafi tanımlama katmanı: Susurluk, Savaştepe ve Kepsut adları, arazinin suyunu, geçidini ve tarihini doğrudan anlatır.
• Osmanlı ve Cumhuriyet katmanı: Burhaniye, Dursunbey ve Altıeylül adları, 19. ve 20. yüzyıl adlandırma tercihlerini yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Balıkesir adının balıkla ilgisi var mı?

Hayır. En güçlü açıklamaya göre ad, Bizans dönemindeki Paleokastron adından gelir ve eski kale anlamı taşır. İkinci bir görüş ise eski Türkçede şehir ve kale anlamına gelen balık sözcüğüne dayanır.

Balıkesir ilinin adı neden bir dönem Karesi idi?

Bölgede 14. yüzyılda kurulan Karesioğulları Beyliğinin adı, Cumhuriyetin ilk yıllarında ile verilmiştir. İlin adı 1926 yılında yeniden Balıkesir olarak değiştirilmiştir.

Marmara Denizinin adı nereden geliyor?

Ad, Balıkesir'e bağlı Marmara Adasından gelir. Adanın antik adı Prokonnesos idi ve burada çıkarılan beyaz mermer çok değerliydi. Yunanca mermer anlamındaki marmaros sözcüğü, önce adanın sonra denizin adı olmuştur.

Bandırma adının anlamı nedir?

Bandırma, Bizans dönemindeki Panormos adından gelir. Bu ad Yunancada her rüzgârda güvenli liman anlamı taşır ve körfezin korunaklı yapısını tarif eder.

Kaz Dağlarının antik adı neydi?

Kaz Dağlarının antik adı İda Dağıdır. Mitolojiye göre üç tanrıça arasındaki güzellik yarışması burada yapılmıştır ve dağ, İlyada destanının coğrafyasında önemli bir yer tutar.

Balıkesir kaç ilçeden oluşuyor?

Balıkesir ilinde 20 ilçe vardır: Altıeylül, Ayvalık, Balya, Bandırma, Bigadiç, Burhaniye, Dursunbey, Edremit, Erdek, Gömeç, Gönen, Havran, İvrindi, Karesi, Kepsut, Manyas, Marmara, Savaştepe, Sındırgı ve Susurluk.