Samsun ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Amisostan Kurtuluşun Başladığı Şehre

Samsun Adı Nereden Geliyor?

Samsun, adı antik bir kente dayanan ve dilbilimsel dönüşümü açıkça izlenebilen şehirlerden biridir.

Kentin antik adı Amisostur. MÖ 6. yüzyılda Miletoslu kolonistler tarafından kurulan bu kent, Karadeniz'in en önemli liman yerleşimlerinden biriydi. Amisos, Pontus Krallığı döneminde büyük bir ticaret merkezi hâline gelmiştir.

Bugünkü Samsun adının nasıl oluştuğu dilbilimsel olarak açıktır: Yunanca eis Amison, yani Amisos'a doğru ifadesi, Türkçede tek sözcük olarak algılanmış ve önce Simison, sonra Samsun biçimine dönüşmüştür. Aynı olay İstanbul, İzmir, İznik ve İzmit adlarında da görülür.

Samsun, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin başlangıç noktasıdır. 19 Mayıs 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paşa, Bandırma Vapuru ile Samsun'a çıkmış ve Millî Mücadeleyi başlatmıştır. Bu tarih, Türkiye'de Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Kent, Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları arasındaki verimli ovada yer alır. Bu iki delta, Türkiye'nin en önemli sulak alanları ve tarım bölgeleri arasındadır.

Samsun ayrıca Amisos Hazineleri ile tanınır; kentte bulunan Helenistik dönem altın takıları, Türkiye arkeoloji müzelerinin en değerli koleksiyonlarındandır.

Samsun Merkez İlçeleri

İlkadım

Adı, Millî Mücadelenin başlangıcına gönderme yapar: Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla atılan ilk adım. İlçe, Samsun'un tarihî çekirdeğini kapsar ve sınırları içinde Bandırma Vapuru Müzesi ile Onur Anıtı bulunur.

Atakum

Adı Türkçedir ve Atatürk adına gönderme yapan "ata" ile kumsal anlamındaki "kum" sözcüklerinin birleşimidir. İlçe, Samsun'un batısındaki kıyı şeridinde yer alır ve planlı gelişen konut alanlarını kapsar.

İlçe sınırlarında, antik Amisos kentinin bulunduğu Baruthane ve Amisos Tepesi yer alır.

Canik

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölge, Selçuklu ve Osmanlı kayıtlarında Canik adıyla anılan geniş bir idari birimin adıydı. Bu ad, kaynaklarda Chaldia ile ilişkilendirilir ve Karadeniz'in bu kesimini tanımlar.

İlçe, Samsun'un doğusundaki kesimde yer alır.

Tekkeköy

Adı Türkçedir ve yörede bulunan tekke yapısından gelir; tekke, tasavvuf topluluklarının toplandığı mekândır.

Tekkeköy, arkeoloji açısından önemlidir: yöredeki Tekkeköy mağaralarında yapılan kazılar, Paleolitik döneme uzanan yerleşim izleri ortaya çıkarmıştır. Bu buluntular, Karadeniz bölgesinin en eski insan varlığı belgelerindendir.

Samsun İlçelerinin İsim Kökenleri

Alaçam

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Ala" karışık renkli, "çam" ise ağaç türünü tarif eder. İlçe, Samsun'un en batı ucunda, Sinop sınırında yer alır.

Asarcık

Adı Türkçedir ve küçük hisar anlamına gelir; "asar" sözcüğü hisar ve kale anlamı taşır. İlçe, Samsun'un iç kesimindeki dağlık alanda yer alır.

Ayvacık

Adı Türkçedir ve ayva ağacından gelir; sondaki "cık" küçültme ekidir. Çanakkale'de de aynı adı taşıyan bir ilçe bulunur. İlçe, Yeşilırmak vadisinde yer alır ve 1987 yılında kurulmuştur.

Bafra

Adının kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Bizans dönemindeki yer adlarıyla ilişkilendirir. Bir diğeri, bölgede kullanılan eski bir yer adının Türkçeleşmiş biçimi olduğunu savunur.

Bafra, Kızılırmak deltasında yer alır ve Samsun'un en kalabalık ilçelerinden biridir. Kızılırmak Deltası Kuş Cenneti, Türkiye'nin en önemli sulak alanlarından biridir ve UNESCO Dünya Mirası geçici listesindedir; burada yüzlerce kuş türü barınır.

İlçe ayrıca İkiztepe Höyüğü ile tanınır; burada yapılan kazılar, Erken Tunç Çağına uzanan yerleşim ve dönemin cerrahi uygulamalarına dair kanıtlar ortaya çıkarmıştır. Bafra, tütünü ve pidesiyle de bilinir.

Çarşamba

Adı Türkçedir ve haftanın gününden gelir; yörede çarşamba günü kurulan pazardan geldiği kabul edilir.

Çarşamba, Yeşilırmak deltasındaki verimli ovada yer alır. Bu ova, Türkiye'nin en verimli tarım alanlarından biridir. İlçe, ahşap çivisiz camisi ile tanınır; Göğceli Camii, tek çivi kullanılmadan inşa edilmiş ve yüzyıllardır ayakta kalan bir ahşap yapıdır.

Havza

Adı Arapça kökenlidir ve çukur, havza anlamı taşır. Kentin antik adı Thermaidır; Yunancada bu ad sıcak sular anlamına gelir ve yöredeki kaplıcalara gönderme yapar.

Havza, Türk tarihinde özel bir yere sahiptir: Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıktıktan sonra Havza'ya gelmiş ve burada Havza Genelgesini yayımlamıştır. Bu genelge, Millî Mücadelenin örgütlenmesinde ilk adımlardan biridir. Paşanın kaldığı ev bugün müze olarak kullanılmaktadır.

İlçe, Roma döneminden beri kullanılan kaplıcalarıyla tanınır.

Kavak

Adı Türkçedir ve kavak ağacından gelir. İlçe, Samsun ile Amasya arasındaki yol güzergâhında yer alır.

Ladik

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Laodikeia adıyla geçer; bu ad, Selevkos hanedanının kadın üyelerinden Laodike'ye gönderme yapar. Laodikeia adı Türkçe telaffuzda Ladik biçimini almıştır.

Ladik, halıcılığıyla tanınır; Ladik halısı, kendine özgü desenleriyle Türk halı sanatının önemli kollarındandır. İlçede ayrıca Ladik Gölü ve Seyyid Ahmed-i Kebir Türbesi bulunur.

19 Mayıs

Adı doğrudan Millî Mücadelenin başlangıç tarihine gönderme yapar. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur ve Karadeniz kıyısındaki konumuyla bilinir. Türkiye'de bir tarihi doğrudan ad olarak taşıyan ender ilçelerdendir.

Salıpazarı

Adı Türkçedir ve yörede salı günü kurulan pazardan gelir. Çarşamba ilçesiyle aynı adlandırma mantığını paylaşır. İlçe, 1987 yılında kurulmuştur.

Terme

Adı antik döneme dayanır. Bölgeden geçen akarsuyun antik adı Thermodondur. Bu nehir, Yunan mitolojisinde Amazonların yurdu olarak anılır; antik kaynaklara göre savaşçı kadınlardan oluşan bu topluluk, Thermodon kıyısında yaşıyordu.

Thermodon adı Türkçe telaffuzda Terme biçimini almıştır. İlçe, Yeşilırmak deltasındaki verimli araziyle ve sebze üretimiyle tanınır.

Vezirköprü

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. Ad, Osmanlı sadrazamı Köprülü Mehmed Paşa ile ilişkilendirilir; paşanın yaptırdığı köprü ve külliye yerleşime adını vermiştir. Köprülü ailesi, Osmanlı tarihinde birden fazla sadrazam çıkarmış ve devletin toparlanma döneminde belirleyici rol oynamıştır.

Kentin antik adı Neoklaudiopolistir. İlçe sınırlarında ayrıca Oymaağaç Höyük bulunur; burada yapılan kazılar, Hitit döneminin kutsal kenti Nerikin burada olabileceğini göstermiştir. Nerik, Hitit metinlerinde fırtına tanrısının kült merkezi olarak anılır.

Vezirköprü ayrıca Şahinkaya Kanyonu ile tanınır.

Yakakent

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Yaka" Anadolu ağızlarında kıyı, kenar anlamına gelir. İlçe, Karadeniz kıyısında yer alır ve 1990 yılında kurulmuştur.

Samsun Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Hitit katmanı: Vezirköprü'deki Oymaağaç Höyük ve Nerik kenti, MÖ 2. binyıla uzanan kült geleneğini taşır.
• Antik ve Pontus katmanı: Samsun (Amisos), Ladik (Laodikeia), Havza (Thermai) ve Terme (Thermodon) adları, koloni ve krallık dönemini yansıtır.
• Ortaçağ katmanı: Canik adı, Selçuklu ve Osmanlı kayıtlarındaki geniş idari birimin adını yaşatır.
• Osmanlı katmanı: Vezirköprü adı, Köprülü ailesinin imar faaliyetlerinin doğrudan izidir.
• Cumhuriyet katmanı: İlkadım, Atakum ve 19 Mayıs adları, Millî Mücadelenin başlangıcına gönderme yapan adlandırmalardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Samsun adı nasıl oluştu?

Kentin antik adı Amisostur. Yunanca eis Amison, yani Amisosa doğru ifadesi Türkçede tek sözcük olarak algılanmış ve önce Simison, sonra Samsun biçimine dönüşmüştür.

19 Mayıs 1919 neden önemli?

Mustafa Kemal Paşa bu tarihte Bandırma Vapuru ile Samsuna çıkmış ve Millî Mücadeleyi başlatmıştır. Bu tarih, Atatürkü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Terme adı Amazonlarla mı ilgili?

Bölgeden geçen akarsuyun antik adı Thermodondur. Yunan mitolojisinde Amazonların bu nehir kıyısında yaşadığı anlatılır. Thermodon adı Türkçe telaffuzda Terme biçimini almıştır.

Vezirköprü adı nereden geliyor?

Ad, Osmanlı sadrazamı Köprülü Mehmed Paşa ile ilişkilendirilir; paşanın yaptırdığı köprü ve külliye yerleşime adını vermiştir. Kentin antik adı ise Neoklaudiopolistir.

Samsun kaç ilçeden oluşuyor?

Samsun ilinde 17 ilçe vardır: 19 Mayıs, Alaçam, Asarcık, Atakum, Ayvacık, Bafra, Canik, Çarşamba, Havza, İlkadım, Kavak, Ladik, Salıpazarı, Tekkeköy, Terme, Vezirköprü ve Yakakent.