Malatya ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Melidden Kayısı Diyarına

Malatya Adı Nereden Geliyor?

Malatya, adı dört bin yıldır neredeyse değişmeden yaşayan ender Anadolu şehirlerinden biridir.

Kentin en eski adı, Hitit ve Asur kaynaklarında geçen Melid ve Meliddudur. Bu ad, Geç Hitit döneminde bölgedeki kent devletinin adıydı. Adın, Luvi dilinde bal anlamına gelen bir kökten geldiği ve bal diyarı anlamını taşıdığı öne sürülür; yörenin meyve ve arıcılık geleneği bu açıklamayı destekler.

Roma döneminde kent Melitene adıyla anılmıştır ve önemli bir lejyon karargâhıydı. Melitene adı Arapça telaffuzda Malatiya, Türkçede Malatya biçimini almıştır.

Malatya'nın ilginç bir özelliği, kentin yer değiştirmiş olmasıdır. Tarihî Malatya, bugünkü Battalgazi ilçesindeydi. 19. yüzyılda Osmanlı ordusunun yaz karargâhı olarak kullanılan Aspuzu bağlarına yeni bir şehir kurulmuş; halk zamanla buraya taşınmıştır. Eski kent Eski Malatya adıyla anılmaya başlanmış, yeni yerleşim ise il merkezi olmuştur.

Malatya, dünya kayısı üretiminin merkezidir. Malatya kayısısı, dünya kuru kayısı üretiminin çok büyük bir bölümünü karşılar ve coğrafi işaretlidir. Kayısı, kentin ekonomik ve kültürel kimliğinin ayrılmaz parçasıdır.

İl sınırlarında ayrıca Arslantepe Höyüğü bulunur. Burada yapılan kazılar, MÖ 4. binyıla uzanan ve dünyanın bilinen en eski saray yapılarından birini ortaya çıkarmıştır. Arslantepe, devlet örgütlenmesinin doğuşuna ışık tutması nedeniyle 2021 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Malatya Merkez İlçeleri

Battalgazi

Adı, Türk halk edebiyatının destan kahramanı Seyyid Battal Gaziye dayanır. Bu figür, 8. yüzyılda Bizans sınırındaki akınlarda ün kazanmış ve Battalname destanının kahramanı olmuştur.

İlçe, tarihî Malatya'nın bulunduğu yerdir ve bu nedenle Eski Malatya olarak anılır. Burada, Anadolu Selçuklu mimarisinin başyapıtlarından Malatya Ulu Camii bulunur; camideki çini mihrap ve tuğla işçiliği, Selçuklu sanatının önemli örneklerindendir. İlçede ayrıca Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı ve şehir surları yer alır.

Yeşilyurt

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir: yeşil ve yurt. İlçenin eski adı Çırmıktıdır. Cumhuriyet döneminde yapılan ad düzenlemesinde Türkçe kökenli ad tercih edilmiştir. İlçe, kayısı bahçeleriyle ve tarihî taş konaklarıyla bilinir.

Malatya İlçelerinin İsim Kökenleri

Akçadağ

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Akça" beyazımsı, açık renk anlamına gelir ve dağın kireçtaşı yapısını tarif eder. İlçenin eski adı Argadır; bu ad, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayanır.

İlçe, Cumhuriyetin ilk yıllarında açılan Akçadağ Köy Enstitüsü ile eğitim tarihinde anılır.

Akçadağ ile Arguvan arasındaki ad ilişkisi

Her iki ilçenin eski adları da bölgede kullanılan kadim yer adlarına dayanır; bu durum, Malatya çevresinin Hitit ve Bizans dönemlerinden gelen yoğun yerleşim geçmişini gösterir.

Arapgir

Adı iki bölümden oluşur. "Arap" bölümü, bölgeye yerleşen ya da kaleyi kuran topluluğa gönderme yapar. "Gir" bölümü ise Farsça kökenlidir ve kale, tutulan yer anlamı taşıyan sözcükle ilişkilendirilir. Ad, kaynaklarda Arabkir biçiminde de geçer.

Arapgir, Osmanlı döneminde dokumacılığıyla tanınan bir merkezdi. İlçe, kendine özgü bir pamuk türü olan Arapgir köhnü üzümü ve tarihî konaklarıyla bilinir. Yörede ayrıca Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait yapılar bulunur.

Arguvan

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Bir görüş, adı Farsça erguvan sözcüğüyle ilişkilendirir.

Arguvan, Türk halk müziği geleneğinde özel bir yere sahiptir: Arguvan türküleri ve yöreye özgü uzun hava söyleyiş biçimi, Anadolu müziğinin özgün kollarından biri sayılır.

Battalgazi

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Darende

Adı ortaçağ kaynaklarına dayanır. Bölgedeki yerleşim, Bizans kaynaklarında Taranta adıyla geçer. Bu ad Türkçe telaffuzda Darende biçimini almıştır.

Darende, Tohma Çayı vadisindeki sarp konumuyla tanınır. İlçede Somuncu Baba Külliyesi bulunur; 14. ve 15. yüzyıllarda yaşayan bu mutasavvıf, Bursa Ulu Camii'nin açılış hutbesini vermesiyle anılır ve türbesi önemli bir ziyaret merkezidir. İlçe ayrıca Günpınar Şelalesi ve Tohma Kanyonu ile bilinir.

Doğanşehir

Adı Türkçedir ve doğan kuşu ile şehir sözcüklerinin birleşimidir. İlçenin eski adı Viranşehirdir; bu ad, terk edilmiş eski kent anlamına gelir ve bölgedeki antik yerleşim kalıntısını tarif eder.

İlçe, Malatya'nın güneybatısındaki dağlık kesimde yer alır ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Doğanyol

Adı Türkçedir ve doğan kuşu ile yol sözcüklerinin birleşimidir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Karakaya Baraj Gölü kıyısında yer alır. Malatya'nın en küçük nüfuslu yerleşimlerinden biridir.

Hekimhan

Adı Türkçedir ve iki bölümden oluşur. "Hekim" doktor, "han" ise konaklama yapısı anlamına gelir. Ad, yörede bir hekim tarafından yaptırılan handan gelir.

İlçedeki Hekimhan Kervansarayı, Selçuklu döneminde hekim Ebu Salim tarafından yaptırılmıştır. Yapının kitabesi Arapça, Ermenice ve Süryanice üç dilde yazılmıştır; bu özellik, Anadolu Selçuklu döneminin çok kültürlü yapısını gösteren nadir bir belgedir.

Hekimhan ayrıca demir madenciliğiyle tanınır; yöredeki Hasançelebi demir yatakları Türkiye'nin önemli rezervlerindendir.

Kale

Adı Türkçedir ve yörede bulunan kale yapısından gelir. İlçenin eski adı İzoli olarak kaydedilmiştir. İlçe, Fırat Nehri vadisinde yer alır ve 1987 yılında ilçe olmuştur.

Kuluncak

Adı Türkçedir ve kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı Türkçedeki kulun sözcüğüyle ilişkilendirir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve dağlık arazide hayvancılıkla geçinir.

Pütürge

Adının kökeni için, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayandığı kabul edilir. Kaynaklarda benzer biçimlerde geçer.

Pütürge, Malatya'nın güneydoğusundaki sarp dağlık kesimde yer alır ve Fırat havzasındaki konumuyla bilinir. İlçe, 2020 yılındaki depremle gündeme gelmiştir.

Yazıhan

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Yazı" Anadolu ağızlarında açık düzlük, ova anlamına gelir; "han" ise konaklama yapısını tarif eder. Ad, ova üzerindeki han yerleşimini anlatır.

Yazıhan sınırlarında, UNESCO Dünya Mirası listesindeki Arslantepe Höyüğüne yakın bölgeler ve Karakaya Baraj Gölü yer alır. İlçe, kayısı üretimiyle tanınır.

Yeşilyurt

Yukarıda merkez ilçeler bölümünde ele alınmıştır.

Malatya Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Hitit ve Asur katmanı: Malatya (Melid ve Meliddu) ile Arslantepe, MÖ 4. binyıla uzanan yerleşim ve devlet geleneğini taşır.
• Roma ve Bizans katmanı: Melitene ve Darende (Taranta) adları, antik kent ile sınır garnizonu düzenini yansıtır.
• Selçuklu katmanı: Battalgazi'deki Ulu Cami ve Hekimhan Kervansarayı, Anadolu Türk mimarisinin dikkat çekici örnekleridir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Akçadağ, Yazıhan, Doğanşehir, Yeşilyurt ve Kale adları, dağın rengini, ovayı ve yapıyı doğrudan anlatır.
• Cumhuriyet katmanı: Yeşilyurt, Doğanşehir ve Doğanyol adları, 20. yüzyıl Türkçe adlandırma tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Malatya adı nereden geliyor?

Kentin en eski adı, Hitit ve Asur kaynaklarında geçen Melid ve Melidduddur. Adın Luvi dilinde bal anlamına gelen bir kökten geldiği öne sürülür. Roma döneminde kent Melitene adıyla anılmıştır.

Eski Malatya neresi?

Tarihî Malatya, bugünkü Battalgazi ilçesindeydi. 19. yüzyılda Aspuzu bağlarına yeni bir şehir kurulmuş ve halk buraya taşınmıştır. Eski kent bu nedenle Eski Malatya adıyla anılır.

Arslantepe neden UNESCO listesinde?

Arslantepe kazıları, MÖ 4. binyıla uzanan ve dünyanın bilinen en eski saray yapılarından birini ortaya çıkarmıştır. Alan, devlet örgütlenmesinin doğuşuna ışık tutması nedeniyle 2021 yılında Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Hekimhan Kervansarayı neden özel?

Selçuklu döneminde hekim Ebu Salim tarafından yaptırılan yapının kitabesi Arapça, Ermenice ve Süryanice üç dilde yazılmıştır. Bu özellik, dönemin çok kültürlü yapısını gösteren nadir bir belgedir.

Malatya kaç ilçeden oluşuyor?

Malatya ilinde 13 ilçe vardır: Akçadağ, Arapgir, Arguvan, Battalgazi, Darende, Doğanşehir, Doğanyol, Hekimhan, Kale, Kuluncak, Pütürge, Yazıhan ve Yeşilyurt.