Isparta ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Baristen Güller Diyarına

Isparta Adı Nereden Geliyor?

Isparta adı için birbiriyle yarışan açıklamalar vardır ve konu Türkiye yer adları literatüründe tartışmalıdır.

En yaygın görüş, adın Bizans dönemindeki yerleşim adına dayandığıdır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Baris adıyla geçer; bu ad, Pisidya bölgesinin yerleşimlerinden birini tanımlar. Zamanla ad değişerek Sparta ve Isparta biçimlerine ulaşmıştır.

İkinci bir görüş, adı Yunanistan'daki ünlü Sparta kentiyle ilişkilendirir; bu görüşe göre bölgeye yerleşen bir topluluk kendi memleketinin adını buraya taşımıştır. Ancak dilciler bunu zayıf bir açıklama sayar; ses benzerliğinden doğan bir halk etimolojisi olduğu kabul edilir.

Osmanlı kayıtlarında şehir Isparta ve Sparta biçimlerinde geçer. Cumhuriyet döneminde resmî ad Isparta olarak kesinleşmiştir.

Isparta, dünya ölçeğinde tanınan bir üretimle özdeşleşmiştir: gül. Yörede yetiştirilen yağ gülü, gülyağı ve gül suyu üretiminin temelini oluşturur. Isparta gülü coğrafi işaretlidir ve dünya gülyağı üretiminin önemli bir bölümü bu yöreden karşılanır. Kent bu nedenle Güller Şehri olarak anılır. Isparta ayrıca el dokuması halıcılığıyla ve son yıllarda lavanta üretimiyle tanınır.

Isparta İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Toros eteklerindeki geniş ovada kurulmuştur. Kentte Selçuklu dönemine ait Hızırbey Camii ve Osmanlı dönemi Ulu Cami bulunur. Merkez ilçe, gül ve halı üretimiyle tanınır. Yörede ayrıca Süleyman Demirel Üniversitesi bulunur ve kent üniversite kimliğiyle bilinir.

Aksu

Adı Türkçedir ve yörede akan berrak akarsuyu tarif eder. İlçenin eski adı Ağrostur; bu ad, bölgede kullanılan eski bir yer adına dayanır.

Aksu, Isparta'nın doğusundaki dağlık kesimde yer alır ve 1991 yılında ilçe olmuştur. Yörede tarım ve hayvancılık yaygındır.

Atabey

Adı, Anadolu Selçuklu döneminin önemli devlet adamlarından birine dayanır. Atabey unvanı, Selçuklu geleneğinde şehzadelerin eğitiminden ve yönetiminden sorumlu üst düzey görevliye verilirdi.

İlçenin eski adı Ağlasun ile karıştırılmamalıdır; Atabey'in eski adı Agrospolis ve benzeri biçimlerde kaydedilmiştir. İlçede Selçuklu dönemine ait Ertokuş Medresesi bulunur; bu yapı, Atabey Ertokuş tarafından yaptırılmıştır ve ilçenin adı da buradan gelir.

Eğirdir

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki kent, kaynaklarda Prostanna adıyla geçer. Ortaçağda yerleşim Akrotiri adıyla anılmıştır; Yunancada bu ad burun, uç anlamına gelir ve kentin göle uzanan yarımada konumunu tarif eder. Akrotiri adı Türkçe telaffuzda önce Egridir, sonra Eğirdir biçimini almıştır.

İlçe, Türkiye'nin en büyük tatlı su göllerinden Eğirdir Gölü kıyısında yer alır. Göle uzanan yarımada ve buradaki adalar, ilçenin simgesidir. Eğirdir, Selçuklu dönemine ait Dündar Bey Medresesi ve elmasıyla tanınır.

Gelendost

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimi olarak yorumlanır: gelen ve dost. Ad, misafirperverliğe gönderme yapan bir halk anlatısına dayandırılır. Bir başka görüş, adı bölgede kullanılan eski bir yer adının Türkçeleşmiş biçimine bağlar.

İlçe, Eğirdir Gölünün kuzey kıyısında yer alır ve elma üretimiyle tanınır.

Gönen

Adının kökeni için en yaygın görüş, Türkçede memnun olmak, huzur bulmak anlamındaki gönenmek fiiliyle ilişkili olduğudur. Balıkesir'de de aynı adı taşıyan bir ilçe bulunur.

İlçe, Isparta merkeze komşu konumdadır ve gül ile lavanta üretimiyle bilinir. Yörede ayrıca Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait yapı kalıntıları bulunur.

Keçiborlu

Adı iki bölümden oluşur. "Keçi" bölümü, yörede yaygın olan keçi yetiştiriciliğinden gelir. "Borlu" bölümü ise Türkçede kireçli, tebeşirli toprak anlamı taşıyan bor sözcüğüyle ilişkilendirilir.

Keçiborlu, Türkiye madencilik tarihinde özel bir yere sahiptir: buradaki kükürt yatakları, Cumhuriyet döneminde işletilen ilk büyük maden tesislerinden birini oluşturmuştur. İlçe ayrıca jeotermal kaynaklarıyla bilinir.

Senirkent

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. Anadolu ağızlarında "senir" sözcüğü sırt, uzun tepe anlamına gelir. Ad, yerleşimin bir sırt üzerindeki konumunu tarif eder.

İlçe, Isparta'nın kuzeyindeki ova kesiminde yer alır ve tarımla geçinir. Yörede antik dönem yerleşim kalıntıları bulunur.

Sütçüler

Adı Türkçedir ve meslek kökenlidir. Sütçü, süt üretimi ve satışıyla uğraşan kişidir; sondaki çoğul eki bu işle uğraşan topluluğu gösterir. İlçenin eski adı Karaağaçtır.

Sütçüler sınırlarında, Pisidya bölgesinin dikkat çekici antik kentlerinden Adada bulunur. Kent, iyi korunmuş tapınakları ve Roma dönemi yol kalıntılarıyla tanınır. İlçe ayrıca Kasnak meşesi ormanları ve Yazılı Kanyon Tabiat Parkıyla bilinir.

Şarkikaraağaç

Adı üç bölümden oluşur. Karaağaç, yörede yetişen ağaç türünden gelir. Şarki ön eki ise Arapça kökenlidir ve doğu anlamına gelir; Türkiye'de aynı adı taşıyan diğer yerleşimlerden ayırt etmek için kullanılmıştır.

İlçe, Beyşehir Gölünün batı kıyısında yer alır ve tarım ile ormancılıkla geçinir. Yörede Selçuklu dönemine ait yapılar bulunur.

Uluborlu

Adı iki bölümden oluşur. Borlu bölümü, Keçiborlu'da olduğu gibi kireçli toprak anlamındaki kökle ilişkilendirilir. Ulu ön eki ise büyüklük ve önem bildirir.

Uluborlu'nun antik adı Apolloniadır; kent, tanrı Apollon'a adanmıştır ve Pisidya bölgesinin önemli yerleşimlerindendi. Ortaçağda kent Sozopolis adıyla anılmıştır; Yunancada bu ad kurtuluş kenti anlamına gelir.

İlçe, Anadolu Selçuklu döneminde önemli bir merkez olmuştur. Uluborlu, kirazıyla ve Türk edebiyatının önemli isimlerinden Zeki Ömer Defne'nin memleketi olmasıyla tanınır.

Yalvaç

Isparta'nın en zengin isim geçmişine sahip ilçesidir. Adı Türkçedir ve eski Türkçede elçi, peygamber anlamına gelen yalavaç sözcüğünden gelir. Adın, bölgedeki erken Hristiyanlık geçmişine ve Aziz Pavlus'un ziyaretine gönderme yaptığı kabul edilir.

Yalvaç sınırlarında, Pisidya bölgesinin en önemli kenti Pisidia Antiokheiası bulunur. Bu kent, Roma döneminde imparator Augustus tarafından koloni statüsüne yükseltilmiş ve bölgenin yönetim merkezi olmuştur. Kentteki Augustus Tapınağı ve su kemerleri, Roma mimarisinin dikkat çekici örnekleridir.

Aziz Pavlus, misyonerlik yolculuklarından birinde bu kente gelmiş ve ilk vaazlarından birini burada vermiştir. Bu nedenle Yalvaç, Hristiyanlık tarihinde önemli bir hac güzergâhı üzerindedir; Aziz Pavlus Yolu adlı yürüyüş rotası bu yöreden geçer.

Yenişarbademli

Adı üç bölümden oluşur: yeni, şar ve bademli. Eski Türkçede "şar" sözcüğü şehir anlamına gelir; "bademli" ise yörede yetişen badem ağaçlarını tarif eder.

İlçe, Beyşehir Gölünün güneybatı kıyısında yer alır ve Isparta'nın en küçük nüfuslu yerleşimidir. 1990 yılında ilçe olmuştur.

Isparta Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Pisidya ve Roma katmanı: Yalvaç'taki Pisidia Antiokheiası, Uluborlu'daki Apollonia ve Sütçüler'deki Adada adları, bölgenin antik kent ağını gösterir.
• Bizans katmanı: Isparta (Baris), Eğirdir (Akrotiri) ve Sozopolis adları, ortaçağ yer adı geleneğini yansıtır.
• Selçuklu katmanı: Atabey adı, Selçuklu yönetim unvanının yer adına dönüşmüş örneğidir.
• Türkçe tanımlama katmanı: Aksu, Senirkent, Keçiborlu, Sütçüler ve Yenişarbademli adları, suyu, sırtı, mesleği ve ağacı doğrudan anlatır.
• Dinî ve kültürel katman: Yalvaç adı, eski Türkçedeki elçi ve peygamber anlamıyla bölgenin erken Hristiyanlık geçmişine gönderme yapar.

Sıkça Sorulan Sorular

Isparta adı nereden geliyor?

En yaygın görüşe göre ad, Bizans dönemindeki Baris yerleşim adına dayanır ve zamanla Sparta ile Isparta biçimlerine ulaşmıştır. Yunanistandaki Sparta ile ilişkilendiren görüş ise halk etimolojisi sayılır.

Isparta neden Güller Şehri olarak anılıyor?

Yörede yetiştirilen yağ gülü, gülyağı ve gül suyu üretiminin temelini oluşturur. Isparta gülü coğrafi işaretlidir ve dünya gülyağı üretiminin önemli bir bölümü bu yöreden karşılanır.

Yalvaç adının anlamı nedir?

Yalvaç adı eski Türkçedeki yalavaç sözcüğünden gelir ve elçi, peygamber anlamı taşır. Adın bölgedeki erken Hristiyanlık geçmişine ve Aziz Pavlusun ziyaretine gönderme yaptığı kabul edilir.

Eğirdir adı nereden geliyor?

Bölgedeki kentin antik adı Prostannadır. Ortaçağda yerleşim Akrotiri adıyla anılmıştır; bu ad Yunancada burun anlamına gelir ve göle uzanan yarımada konumunu tarif eder.

Isparta kaç ilçeden oluşuyor?

Isparta ilinde merkez dahil 13 ilçe vardır: Merkez, Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost, Gönen, Keçiborlu, Senirkent, Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç ve Yenişarbademli.