İstanbul ve İlçelerinin İsim Kökeni: 39 İlçe Rehberi

İstanbul Adı Nereden Geliyor?

İstanbul, dünyada en çok ad değiştirmiş şehirlerden biridir ve her adı ayrı bir dönemin izini taşır.

Kentin ilk adı Byzantiondur. MÖ 7. yüzyılda Megaralı kolonistler tarafından kurulan kent, adını efsanevi kurucusu Byzastan almıştır. Anlatıya göre Byzas, Delfi kâhinine nereye yerleşmesi gerektiğini sormuş; kâhin ona körlerin karşısına yerleşmesini söylemiştir. Byzas, Marmara'nın karşı kıyısındaki Kalkhedon'a yerleşenleri, bu eşsiz boğaz noktasını görmedikleri için kör saymış ve kenti buraya kurmuştur.

MS 330 yılında Roma imparatoru I. Constantinus, kenti imparatorluğun yeni başkenti ilan etmiş ve şehir Konstantinopolis, yani Constantinus'un kenti adını almıştır. Bu ad yaklaşık bin altı yüz yıl kullanılmıştır. Bizans kaynaklarında kent ayrıca Nea Roma (Yeni Roma) ve kısaca Polis (Şehir) olarak da anılmıştır.

Bugünkü İstanbul adının kökeni de buradan gelir. Yunanca eis tin polin, yani şehre doğru ifadesi, Türkçede tek bir sözcük olarak algılanmış ve İstanbul biçimine dönüşmüştür. Aynı dilbilimsel olay İznik ve İzmit adlarında da görülür. Osmanlı kaynaklarında kent İstanbul, Konstantiniyye, Dersaadet ve Âsitane adlarıyla anılmıştır.

1930 yılında yapılan düzenlemeyle, uluslararası yazışmalarda da tek resmî ad olarak İstanbul kabul edilmiştir. Kent, tarihte iki büyük imparatorluğa başkentlik yapmış ve bugün Türkiye'nin en kalabalık şehridir. Tarihî yarımada UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Tarihî Yarımada ve Avrupa Yakası Merkez İlçeleri

Fatih

Adını, İstanbul'u 1453 yılında fetheden Fatih Sultan Mehmedden alır. İlçe, tarihî yarımadanın tamamını kapsar; Ayasofya, Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii, Kapalıçarşı ve Süleymaniye bu sınırlar içindedir. Fatih Camii ve Külliyesi, fetihten sonra inşa edilen ilk büyük Osmanlı yapı topluluğudur.

Eminönü ve Beyoğlu

Eminönü adı, Osmanlı gümrük teşkilatındaki emin unvanından gelir; liman gümrüğünün bulunduğu bölge bu adla anılmıştır. Eminönü, 2008 yılında Fatih ilçesine bağlanmıştır.

Beyoğlu adı için birkaç anlatı vardır. En yaygın olanı, bölgede yaşayan ve İslamı kabul eden bir Venedik soylusunun oğluna halk arasında beyoğlu denilmesidir. Bölge, Bizans döneminde Ceneviz kolonisi olan Galata'yı ve Osmanlı döneminde elçiliklerin bulunduğu Pera'yı kapsar. Galata adının kökeni tartışmalıdır; süt anlamındaki Yunanca kökle ya da Galatlarla ilişkilendirilir. Pera ise Yunancada karşı taraf anlamına gelir ve Haliç'in karşı kıyısını tarif eder.

Beşiktaş

Adı için en yaygın anlatı, sahilde gemilerin bağlandığı beş taş sütunun bulunduğu yönündedir. Bölge Bizans döneminde Diplokionion, yani çift sütun adıyla anılıyordu; bu ad, adın kökenini destekler. Barbaros Hayreddin Paşa'nın türbesi ve Dolmabahçe Sarayı bu ilçe sınırlarındadır.

Şişli

Adı Türkçedir ve kökeni için birkaç görüş vardır. Bir açıklama, adı yörede yaşamış Şişli lakaplı bir kişiye bağlar. Bir diğeri, bölgede bulunan bir çeşme ya da mevki adıyla ilişkilendirir. İlçe, 19. yüzyılda İstanbul'un ilk planlı kentleşme alanlarından biri olmuştur.

Bakırköy

Adı Türkçedir. Bölgenin Bizans dönemindeki adı Hebdomondur; Yunancada yedinci anlamına gelir ve kent merkezinden yedinci mil taşındaki konumu tarif eder. Osmanlı döneminde yörede bakır işleme atölyeleri bulunduğu ve adın buradan geldiği kabul edilir. İlçe, uzun süre Makriköy adıyla da anılmıştır.

Zeytinburnu

Adı Türkçedir ve yöredeki zeytinliklerle burun biçimindeki kıyı yapısını tarif eder. İlçe, Bizans dönemi surlarının dışında kalan bölgede yer alır ve Yedikule ile Kazlıçeşme semtlerini kapsar. Kazlıçeşme, Osmanlı döneminde deri tabaklama merkezi olmuştur.

Bayrampaşa

Adını, 17. yüzyılda görev yapan Osmanlı sadrazamı Bayram Paşadan alır. Yörede paşanın vakıf eserleri bulunmaktaydı. İlçenin eski adı Sağmalcılardır; bu ad, süt veren hayvan anlamındaki sağmal sözcüğüyle ilişkilidir ve yörede yapılan hayvancılığı gösterir.

Gaziosmanpaşa

Adını, 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşındaki Plevne savunmasıyla ün kazanan Gazi Osman Paşadan alır. İlçenin eski adı Taşlıtarladır; bu ad, arazinin taşlı yapısını doğrudan tarif eder.

Eyüpsultan

Adını, İslam peygamberinin sancaktarı olduğu kabul edilen ve İstanbul kuşatmasında hayatını kaybettiğine inanılan Ebu Eyyub el-Ensariden alır. Türbesi ve çevresindeki külliye, İstanbul'un en önemli ziyaret merkezlerindendir. İlçenin adı 2018 yılında Eyüp'ten Eyüpsultan olarak değiştirilmiştir. Yörede ayrıca Pierre Loti Tepesi ve tarihî mezarlıklar bulunur.

Kâğıthane

Adı Farsça kökenlidir ve kâğıt üretilen yer anlamına gelir. Osmanlı döneminde burada kâğıt imalathaneleri bulunuyordu. Bölge, Lale Devrinde Sadabad adıyla anılan saray ve bahçe düzenlemeleriyle ünlenmiştir.

Sarıyer

Adı Türkçedir ve toprağın sarımsı rengini tarif eder. Bir başka görüş, yörede bulunan sarı renkli maden yataklarıyla ilişkilendirir. İlçe, Boğaziçinin kuzey ucunda yer alır ve Rumeli Kavağı, Belgrad Ormanı ve Rumeli Feneri ile bilinir. Sınırları içinde ayrıca Rumeli Hisarı bulunur.

Avrupa Yakası Diğer İlçeler

Arnavutköy

Adı, yöreye yerleşen Arnavut kökenli topluluklardan gelir. Osmanlı döneminde Balkanlardan gelen grupların iskân edildiği yerleşimler, geldikleri bölgenin adıyla anılmıştır. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur ve İstanbul Havalimanının bir bölümü bu sınırlar içindedir.

Avcılar

Adı Türkçedir ve meslek kökenlidir. Osmanlı döneminde saray için av yapan avcı topluluklarının yörede yaşadığı kabul edilir. İlçe, Küçükçekmece Gölü kıyısında yer alır.

Bağcılar

Adı Türkçedir ve bağcılıkla uğraşan topluluğu tanımlar. Yörede geçmişte üzüm bağları bulunuyordu. İlçenin eski adı Çıfıtburgazdır; ad, bölgedeki eski yerleşimi tarif eder.

Bahçelievler

Adı Türkçedir ve Cumhuriyet dönemi kentleşmesinin ürünüdür. Bahçeli konut düzenine gönderme yapan bu ad, dönemin planlı yerleşim anlayışını yansıtır. Ankara'da da aynı adı taşıyan bir semt bulunur.

Başakşehir

Adı Türkçedir ve 1990'lardaki toplu konut projeleriyle kurulan yeni yerleşimi tanımlar. Başak sözcüğü bereket simgesi olarak seçilmiştir. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur.

Beylikdüzü

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşimidir. "Beylik" bir beye ait olan, "düzü" ise düzlük araziyi tarif eder. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur.

Büyükçekmece ve Küçükçekmece

Adları Türkçedir ve buradaki lagün göllerinden gelir. Anadolu ağızlarında "çekmece" sözcüğü, denizden kum setiyle ayrılan koy ve göl için kullanılır. Büyük ve küçük ön ekleri, iki gölün boyutlarını ayırt eder.

Küçükçekmece sınırlarında, Bizans döneminde Rhegion adlı yerleşim bulunuyordu. Yörede ayrıca Neolitik döneme uzanan Yarımburgaz Mağarası yer alır; Türkiye'nin en eski insan yerleşim izlerini barındırır.

Çatalca

Adı Türkçedir ve çatal biçiminde ayrılan yol ya da arazi yapısını tarif eder. Bölgenin Bizans dönemindeki adı Metraidır. İlçe, İstanbul'un en geniş yüzölçümlü yerleşimlerinden biridir ve tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Esenler

Adı Türkçedir ve sağlık, esenlik anlamı taşır. İlçenin eski adı Litros ve Avas gibi biçimlerde kaydedilmiştir. Cumhuriyet döneminde Türkçe ad tercih edilmiştir.

Esenyurt

Adı Türkçedir ve esen, sağlıklı yurt anlamına gelir. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur ve İstanbul'un en kalabalık ilçelerinden biridir.

Güngören

Adı Türkçedir ve güneş gören yamaç anlamına gelir. Anadolu genelinde Güney ve Günyüzü adlarıyla aynı mantığı paylaşır.

Silivri

Adı antik döneme dayanır. Kentin antik adı Selymbriadır; bu ad, Trak dilindeki bir yer adına dayanır ve sondaki "bria" eki Trakçada kent anlamına gelir. Selymbria adı Türkçe telaffuzda Silivri biçimini almıştır. İlçe, Marmara kıyısındaki konumu ve yoğurduyla tanınır.

Sultangazi

Adı Türkçedir ve 2008 yılında kurulan ilçeye verilmiştir. Ad, yörede türbesi bulunduğuna inanılan bir veliye gönderme yapar.

Anadolu Yakası İlçeleri

Kadıköy

Adı Türkçedir ve Osmanlı dönemindeki idari yapıdan gelir: bölgenin gelirlerinin bir kadıya tahsis edilmesi nedeniyle yerleşime kadıköy denilmiştir.

Kentin antik adı Kalkhedondur. Byzas efsanesindeki körler ülkesi ifadesi bu kente yönelikti. Kalkhedon, Hristiyanlık tarihinde de anılır: MS 451 yılındaki Kalkhedon Konsili burada toplanmıştır. İlçe sınırlarındaki Moda, Fenerbahçe ve Kalamış adları da antik ve Bizans dönemi yer adlarına dayanır.

Üsküdar

Adı antik döneme dayanır. Kentin antik adı Khrysopolistir; Yunancada bu ad altın kent anlamına gelir ve Pers döneminde vergi toplama merkezi olmasıyla ilişkilendirilir. Bizans döneminde yerleşim Skoutarion adıyla anılmıştır; bu ad, Latince kalkan anlamındaki sözcükten gelir ve buradaki askeri birlikle ilişkilidir. Skoutarion adı Türkçe telaffuzda Üsküdar biçimini almıştır.

İlçede Mihrimah Sultan Camii, Şemsi Paşa Camii ve Kız Kulesi bulunur. Kız Kulesinin Bizans dönemindeki adı Arkla ve Damalis idi.

Ataşehir

Adı Türkçedir ve Atatürk adına gönderme yapar. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur ve planlı konut ile finans merkezi alanlarını kapsar.

Beykoz

Adı iki bölümden oluşur. "Bey" bölümü bir kişi ya da unvanı, "koz" ise Farsça kökenli olup ceviz anlamına gelir. Ad, beyin ceviz bahçesi anlamı taşır. Bölgenin Bizans dönemindeki adı Amykostur ve mitolojide Argonotlar efsanesiyle ilişkilendirilir. İlçede ayrıca Anadolu Hisarı bulunur.

Çekmeköy

Adı Türkçedir ve yörede bulunan su kaynağıyla ilişkilendirilir. İlçe, 2008 yılında kurulmuştur.

Kartal

Adı Türkçedir ve kartal kuşundan geldiği kabul edilir. Bölgenin Bizans dönemindeki adı Kartalimendir; bu ad, liman anlamındaki limen sözcüğünü içerir. İlçe, sanayi ve konut alanlarıyla bilinir.

Maltepe

Adı Türkçedir ve yöredeki tepe ile ilişkilendirilir. Bölgenin Bizans dönemindeki adı Bryastır; burada bir imparatorluk sarayı bulunuyordu. İlçe sınırlarında ayrıca Başıbüyük ve Süreyyapaşa semtleri yer alır.

Pendik

Adı antik döneme dayanır. Bölgedeki yerleşim, kaynaklarda Pantikion ve Panteikhion adlarıyla geçer; Yunancada bu ad her yanı duvarlarla çevrili anlamına gelir. Bu ad Türkçe telaffuzda Pendik biçimini almıştır. İlçe, tersanesi ve Sabiha Gökçen Havalimanına yakınlığıyla bilinir.

Sancaktepe

Adı Türkçedir ve 2008 yılında kurulan ilçeye verilmiştir. Ad, sancak ve tepe sözcüklerinin birleşimidir. İlçenin bir bölümü eski Sarıgazi ve Samandıra yerleşimlerini kapsar.

Şile

Adı antik döneme dayanır. Kentin antik adı Kalpe ve daha sonra Khele biçimlerinde kaydedilmiştir. Bu ad Türkçe telaffuzda Şile biçimini almıştır. İlçe, Karadeniz kıyısındaki plajları, feneri ve Şile bezi adlı dokumasıyla tanınır.

Sultanbeyli

Adı Türkçedir ve yörede türbesi bulunduğuna inanılan bir veliye gönderme yapar. İlçe, 1992 yılında kurulmuştur.

Tuzla

Adı Türkçedir ve tuz üretilen yer anlamına gelir. Yörede geçmişte tuzla işletmeleri bulunuyordu. İlçe, Türkiye'nin en büyük tersane bölgesine ev sahipliği yapar. Bölgenin antik dönemdeki adlarından biri Akritastır.

Ümraniye

Adı Arapça kökenlidir ve imar edilmiş, bayındır yer anlamı taşıyan sözcükle ilişkilendirilir. İlçe, 20. yüzyılın ikinci yarısında hızla gelişen konut alanlarını kapsar.

Adalar

Adı Türkçedir ve Marmara Denizindeki dokuz adayı kapsar. Bizans döneminde adalar topluluğu Prinkiponisia adıyla anılıyordu; Yunancada bu ad prens adaları anlamına gelir ve sürgüne gönderilen hanedan üyelerinin burada tutulmasından kaynaklanır.

Adaların adları da bu geleneği yansıtır: Büyükada (Prinkipo), Heybeliada (Halki), Burgazada (Antigoni) ve Kınalıada (Proti). Kınalıada adı, adanın toprağının kınamsı kırmızı renginden gelir. Heybeliada adı, adanın heybe biçimindeki iki tepeli yapısını tarif eder.

İstanbul Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

Antik Yunan katmanı: Byzantion, Kalkhedon (Kadıköy), Khrysopolis (Üsküdar), Selymbria (Silivri) ve Pantikion (Pendik) adları, MÖ 1. binyıla uzanan koloni geleneğini taşır.
Roma ve Bizans katmanı: Konstantinopolis, Hebdomon (Bakırköy), Skoutarion (Üsküdar) ve Prinkiponisia (Adalar) adları, imparatorluk dönemini yansıtır.
Osmanlı katmanı: Fatih, Eyüpsultan, Kadıköy, Eminönü, Kâğıthane ve Bayrampaşa adları, fetih sonrası idari ve dinî düzeni gösterir.
Türkçe tanımlama katmanı: Beşiktaş, Zeytinburnu, Çekmece, Güngören ve Sarıyer adları, arazinin taşını, ağacını, gölünü ve rengini anlatır.
Cumhuriyet ve modern katman: Bahçelievler, Başakşehir, Esenyurt, Ataşehir ve Beylikdüzü adları, 20. ve 21. yüzyıl planlı kentleşmesinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

İstanbul adı nereden geliyor?

Ad, Yunanca eis tin polin, yani şehre doğru ifadesinin Türkçede tek sözcük olarak algılanmasıyla oluşmuştur. Aynı dilbilimsel olay İznik ve İzmit adlarında da görülür.

İstanbulun eski adları nelerdi?

Kentin ilk adı, kurucusu Byzastan gelen Byzantiondur. MS 330 yılında Konstantinopolis adını almıştır. Osmanlı döneminde İstanbul, Konstantiniyye, Dersaadet ve Âsitane adları kullanılmıştır.

Kadıköy adı nereden geliyor?

Ad, Osmanlı döneminde bölgenin gelirlerinin bir kadıya tahsis edilmesinden gelir. Kentin antik adı ise Kalkhedondur ve Byzas efsanesindeki körler ülkesi ifadesi bu kente yönelikti.

Üsküdar adının kökeni nedir?

Kentin antik adı Khrysopolis, yani altın kenttir. Bizans döneminde yerleşim Skoutarion adıyla anılmıştır; bu ad Latince kalkan anlamındaki sözcükten gelir ve Türkçede Üsküdar biçimini almıştır.

Adalar neden Prens Adaları olarak anılır?

Bizans döneminde adalar topluluğu Prinkiponisia adıyla anılıyordu; bu ad prens adaları anlamına gelir. Sürgüne gönderilen hanedan üyelerinin burada tutulması bu adı doğurmuştur.

İstanbul kaç ilçeden oluşuyor?

İstanbul ilinde 39 ilçe vardır: Adalar, Arnavutköy, Ataşehir, Avcılar, Bağcılar, Bahçelievler, Bakırköy, Başakşehir, Bayrampaşa, Beşiktaş, Beykoz, Beylikdüzü, Beyoğlu, Büyükçekmece, Çatalca, Çekmeköy, Esenler, Esenyurt, Eyüpsultan, Fatih, Gaziosmanpaşa, Güngören, Kadıköy, Kâğıthane, Kartal, Küçükçekmece, Maltepe, Pendik, Sancaktepe, Sarıyer, Silivri, Sultanbeyli, Sultangazi, Şile, Şişli, Tuzla, Ümraniye, Üsküdar ve Zeytinburnu.