Çorum ve İlçelerinin İsim Hikâyeleri: Hitit Başkentinden Leblebi Diyarına

Çorum Adı Nereden Geliyor?

Çorum adının kökeni, Türkiye yer adları literatüründe tartışmalı konulardan biridir. Üç ana açıklama öne sürülmüştür.

En güçlü kabul gören görüş, adı Türkçedeki çorum ve çoram sözcüklerine bağlar. Anadolu ağızlarında bu sözcük, çorak, tuzlu ve verimsiz toprak anlamına gelir. Kentin çevresindeki bazı arazilerin tuzlu yapısı bu açıklamayı destekler.

İkinci görüş, adı Türkmen boy ve oymak adlarıyla ilişkilendirir. Bölgeye yerleşen Çorumlu adlı bir cemaatin adının yerleşime geçtiği öne sürülür.

Üçüncü görüş ise adı Bizans dönemindeki bir yer adına bağlar; ancak bu görüş için yeterli kaynak desteği bulunmamaktadır.

Bölgenin çok daha eski adları da vardır. Çorum çevresi, Roma ve Bizans dönemlerinde Euchaita ve Nikonia adlı yerleşimlerle anılmıştır. Osmanlı kayıtlarında şehir Çorum ve Çorumlu biçimlerinde geçer.

Çorum, dünya arkeolojisi açısından eşsiz bir konuma sahiptir. İl sınırlarında, Hitit İmparatorluğunun başkenti Hattuşa ve kutsal merkezi Yazılıkaya bulunur. Hititler, Anadolu'da kurulan ilk büyük merkezi devletti ve dünyanın bilinen ilk yazılı barış antlaşması olan Kadeş Antlaşması bu devletin arşivlerinden çıkmıştır.

Çorum İlçelerinin İsim Kökenleri

Merkez

İl merkezi, Çorum ovasında kurulmuştur. Şehir, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Amasya ile Ankara arasındaki yol güzergâhında yer almıştır. Kentte Selçuklu dönemine ait Ulu Cami ve Osmanlı dönemi Saat Kulesi bulunur. Çorum, dünya çapında tanınan leblebisi ile ünlüdür; nohuttan üretilen bu ürün, kentin ekonomik ve kültürel kimliğinin bir parçasıdır. Çorum Müzesi, Hitit dönemi buluntularıyla Türkiye'nin en zengin arkeoloji müzelerinden biridir.

Alaca

Adı Türkçedir. "Ala" sözcüğü karışık renkli, alacalı anlamına gelir; yörenin toprak ve kaya renklerindeki çeşitlilik adın kaynağı olarak gösterilir. Bir başka görüş, adı bölgeye yerleşen bir oymağa bağlar.

Alaca sınırlarında, Türkiye arkeolojisinin en simgesel kazı alanlarından Alacahöyük bulunur. Burada bulunan Erken Tunç Çağına ait güneş kursları, Anadolu uygarlıklarının en tanınmış sembolleri hâline gelmiştir. Alacahöyük'teki sfenksli kapı, Hitit dönemi anıtsal mimarisinin önemli örneklerindendir. Bu kazı, Cumhuriyetin ilk yıllarında Atatürk'ün doğrudan desteğiyle başlatılan ilk millî arkeoloji projelerinden biriydi.

Bayat

Adı doğrudan bir Oğuz boyunun adıdır. Bayat, Oğuz Kağan destanına göre Günhan koluna bağlı, Bozoklar arasında sayılan 24 boydan biridir. Kâşgarlı Mahmud, boyun adını devletli, nimeti bol anlamıyla açıklar. Dede Korkut anlatılarında da Bayat boyunun adı geçer. Afyonkarahisar'da da aynı adı taşıyan bir ilçe bulunması, bu boyun geniş bir alana yayıldığını gösterir.

Boğazkale

Çorum'un ve belki de Türkiye'nin arkeoloji açısından en önemli ilçesidir. Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşiminden oluşur: dar geçit anlamındaki boğaz ile kale. Yörenin sarp vadileri ve buradaki antik kale kalıntıları adın kaynağıdır. İlçenin eski adı Boğazköydür.

İlçe sınırlarında, Hitit İmparatorluğunun başkenti Hattuşa bulunur. Hattuşa, MÖ 2. binyılda Anadolu'nun siyasi merkeziydi ve UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Kentte bulunan çivi yazılı tablet arşivi, Hitit dilinin çözülmesini sağlamış ve Anadolu tarihini yeniden yazdırmıştır. Yakınındaki Yazılıkaya açık hava tapınağı, kaya yüzeyine işlenmiş tanrı kabartmalarıyla Hitit dinî sanatının başyapıtıdır.

Dodurga

Adı doğrudan bir Oğuz boyunun adıdır. Dodurga, Oğuz Kağan destanına göre Ayhan koluna bağlı boylardan biridir ve adının ülke almak, yurt tutmak anlamıyla açıklandığı belirtilir. Anadolu'da çok sayıda Dodurga adlı yerleşim bulunması, boyun geniş alana yayıldığını gösterir. İlçe, linyit yatakları ve tarımla geçinir.

İskilip

Çorum'un en eski isim geçmişine sahip ilçelerinden biridir. Ad, antik ve ortaçağ kaynaklarında Iskilipa ve benzeri biçimlerde geçer. Adın Roma öncesi Anadolu dillerine dayandığı ve anlamının kesin biçimde çözülemediği kabul edilir.

İskilip, Paflagonya bölgesinin sınırındaki konumuyla tarih boyunca önem taşımıştır. İlçede, kayalık bir kütlenin üzerindeki kale ve kayaya oyulmuş Pontus dönemi kral mezarları bulunur. İskilip ayrıca geleneksel bakırcılık, semercilik ve İskilip dolması adlı yemeğiyle tanınır.

Kargı

Adı Türkçedir. Kargı sözcüğü, sazlık ve kamış türü bitkileri tanımlar; ayrıca eski Türkçede mızrak, uzun sırık anlamına da gelir. Yörenin akarsu kenarlarındaki kamışlıkları adın kaynağı olarak gösterilir. Bir başka görüş, adı Oğuz boylarından Kargın ile ilişkilendirir.

Kargı, Kızılırmak vadisindeki konumuyla ve Kargı tulum peyniri ile tanınır; bu peynir coğrafi işaretli bir üründür.

Laçin

Adı Türkçedir ve doğan kuşunun bir türünü tanımlar. Eski Türkçede laçin, sungur ve şahin gibi yırtıcı kuş adları hem kişi adı hem de yer adı olarak yaygın kullanılmıştır. Bu adlar, avcılık kültürünün ve yiğitlik simgeciliğinin izlerini taşır. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve Çorum'un en küçük nüfuslu yerleşimlerinden biridir.

Mecitözü

Adı iki bölümden oluşur. "Mecit" bölümü, yörede yaşamış Mecit adlı bir kişiden gelir; Arapça kökenli bu ad, Osmanlı döneminde yaygın kullanılmıştır. "Özü" ise Türkçede dere yatağı, vadi içi anlamı taşır. Mecitözü, yani Mecit'in vadisi adı, kişi adı ile coğrafi terimin birleştiği tipik bir Anadolu yer adıdır. İlçe, Çorum ile Amasya arasındaki yol güzergâhında yer alır.

Oğuzlar

Adı doğrudan Türk boylar birliğine dayanır. Oğuzlar, Anadolu'ya gelen Türkmen topluluklarının ana gövdesini oluşturan boylar birliğidir. İlçenin eski adı Karaörendir. Cumhuriyet döneminde yapılan düzenlemede, Türk tarihine gönderme yapan Oğuzlar adı verilmiştir. İlçe, Obruk Barajı kıyısındaki konumu ve cevizleriyle tanınır.

Ortaköy

Adı Türkçedir ve doğrudan konumu tarif eder: çevredeki yerleşimlerin ortasında kalan köy. Anadolu'da Ortaköy adı çok yaygındır ve Aksaray ile İstanbul'da da aynı adı taşıyan yerleşimler bulunur.

İlçe sınırlarında, Hitit dönemine ait önemli bir merkez olan Şapinuva antik kenti bulunur. Burada yapılan kazılarda çok sayıda çivi yazılı tablet ele geçirilmiş ve kentin Hitit imparatorluk döneminde ikinci bir yönetim merkezi olarak kullanıldığı anlaşılmıştır.

Osmancık

Adı Türkçedir ve kökeni için iki görüş vardır. Birincisi, adı Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Gazi ile ilişkilendirir; sondaki "cık" küçültme ekidir. İkincisi, adı yörede yaşamış Osman adlı bir kişiye bağlar.

Osmancık, Kızılırmak üzerindeki tarihî Koyunbaba Köprüsü ile tanınır; bu 15. yüzyıl Osmanlı yapısı, Türkiye'nin en uzun tarihî taş köprülerinden biridir. İlçe ayrıca kendi adını taşıyan pirinç çeşidiyle ünlüdür; Osmancık pirinci Türkiye'de en yaygın ekilen yerli çeşitlerden biridir.

Sungurlu

Adı Türkçedir ve doğan kuşunun bir türü olan sungurdan gelir; sondaki "lu" eki aidiyet bildirir. Laçin adında olduğu gibi burada da yırtıcı kuş adının yer adına dönüşmesi söz konusudur. Bir başka görüş, adı Sungur adlı bir Türkmen beyine bağlar.

Sungurlu, Ankara ile Samsun arasındaki yol güzergâhındaki konumu nedeniyle ticaret merkezi olmuştur. İlçe, Boğazkale'ye giden yolun kavşağında bulunur ve Hitit turizminin giriş kapılarından biridir.

Uğurludağ

Adı Türkçedir ve iki sözcüğün birleşiminden oluşur. İlçenin eski adı Karahaciptir. Cumhuriyet döneminde yapılan ad düzenlemesinde, olumlu çağrışım taşıyan Uğurludağ adı tercih edilmiştir. İlçe, 1990 yılında kurulmuştur ve dağlık arazide tarım ile hayvancılıkla geçinir.

Çorum Adlarında Öne Çıkan Katmanlar

• Hitit ve antik katman: Boğazkale'deki Hattuşa, Alaca'daki Alacahöyük ve Ortaköy'deki Şapinuva, MÖ 2. binyıla uzanan imparatorluk mirasını taşır.
• Roma ve Bizans katmanı: İskilip adı ve bölgedeki Euchaita gibi yerleşimler, antik dönem yer adı geleneğini yansıtır.
• Oğuz boyu katmanı: Bayat ve Dodurga adları, doğrudan Oğuz boylarının adlarını taşır.
• Avcılık ve simge katmanı: Laçin ve Sungurlu adları, yırtıcı kuş adlarının Türk kültüründeki yerini gösterir.
• Cumhuriyet katmanı: Oğuzlar ve Uğurludağ adları, 20. yüzyılda yapılan Türkçe adlandırma tercihlerinin ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Çorum adı nereden geliyor?

En güçlü görüşe göre ad, Anadolu ağızlarında çorak ve tuzlu toprak anlamına gelen çorum sözcüğünden gelir. İkinci bir görüş, adı bölgeye yerleşen Çorumlu adlı Türkmen cemaatine bağlar.

Hattuşa hangi Çorum ilçesinde?

Hitit İmparatorluğunun başkenti Hattuşa, Boğazkale ilçesi sınırlarındadır. Yakınındaki Yazılıkaya açık hava tapınağı da aynı ilçededir ve her ikisi UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Alacahöyük güneş kursları nedir?

Alacahöyük kazılarında bulunan Erken Tunç Çağına ait bronz nesnelerdir. Bu güneş kursları, Anadolu uygarlıklarının en tanınmış sembolleri hâline gelmiş ve Türkiye kültür mirasının simgelerinden biri olmuştur.

Osmancık ilçesi neyle ünlü?

Osmancık, Kızılırmak üzerindeki 15. yüzyıl Koyunbaba Köprüsü ile tanınır. Ayrıca kendi adını taşıyan pirinç çeşidiyle ünlüdür; Osmancık pirinci Türkiyede en yaygın ekilen yerli çeşitlerdendir.

Çorum kaç ilçeden oluşuyor?

Çorum ilinde merkez dahil 14 ilçe vardır: Merkez, Alaca, Bayat, Boğazkale, Dodurga, İskilip, Kargı, Laçin, Mecitözü, Oğuzlar, Ortaköy, Osmancık, Sungurlu ve Uğurludağ.